
Popołudnie w Beskidzie Sądeckim
Jesienne popołudnie w Beskidzie Sądeckim ma własną ścieżkę dźwiękową. Gdy z Polany Litawcowej otwierają się widoki na Pieniny i Tatry, pod Eliaszówką ponad lasem niesie się ryk jeleni.

Beskid Sądecki to góry wielu źródeł – dosłownie i nie tylko. Dwa pasma rozdzielone doliną Popradu, długie leśne grzbiety i uzdrowiska, w których mineralne wody od wieków współtworzą charakter regionu.
Beskid Sądecki ma znacznie więcej do pokazania niż tylko górskie szlaki. W jego krajobrazie spotykają się dzika przyroda, tradycje pogranicza, kultura zdrojowa i historie ludzi, którzy przez pokolenia współtworzyli ten region. Warto więc zajrzeć trochę głębiej — do lasów, źródeł, dawnych zwyczajów i miejsc, które najlepiej poznaje się krok po kroku.
Beskid Sądecki, podobnie jak inne regiony, najlepiej poznaję w drodze. Czasem jest to długa wędrówka Pasmem Radziejowej, innym razem przejście rozległymi lasami Pasma Jaworzyny Krynickiej. Miejscami szeroko otwierają się widoki na Tatry, Pieniny i sąsiednie beskidzkie pasma, ale są też kilometry szlaków prowadzących niemal wyłącznie wśród drzew. Ważną częścią tego krajobrazu jest dolina Popradu oraz położone nad nią miejscowości, w których góry od dawna spotykają się z jeszcze jednym charakterystycznym elementem regionu – wodami mineralnymi.
Dlatego Beskid Sądecki jest dla mnie górami wielu źródeł. Najpierw w znaczeniu zupełnie dosłownym. Woda wypływa tutaj spod ziemi jako mineralne szczawy, zasila górskie potoki i od wieków wpływa na życie miejscowości położonych u stóp gór. To właśnie jej obecność współtworzyła rozwój Krynicy, Muszyny i Piwnicznej oraz sprawiła, że obok świata górskich szlaków powstał drugi, charakterystyczny dla Sądecczyzny świat zdrojów, pijalni i uzdrowisk.
Ale „źródła” można rozumieć również szerzej. Charakter Beskidu Sądeckiego wyrasta z wielu tradycji, kultur i historii, które przez stulecia spotykały się w dolinie Popradu i na pograniczu. Ślady tych wpływów pozostały w miejscowych zwyczajach, muzyce, gwarze, architekturze, religii i sposobie życia mieszkańców. To one, obok przyrody i wód mineralnych, tworzą tożsamość regionu i sprawiają, że nie da się go opisać wyłącznie przez szczyty, szlaki czy uzdrowiska.
Beskid Sądecki leży pomiędzy Gorcami na zachodzie a Beskidem Niskim na wschodzie. Od południa sąsiaduje z Pieninami i pasmami po słowackiej stronie granicy, natomiast od północy jego naturalnym przedpolem jest Kotlina Sądecka. Taki układ sprawia, że region zajmuje ważne miejsce pomiędzy kilkoma wyraźnie różniącymi się częściami Karpat Zachodnich.
Najbardziej charakterystycznym elementem jego budowy jest dolina Popradu, która przecina Beskid Sądecki i dzieli go na dwa główne pasma. Po zachodniej stronie rzeki rozciąga się Pasmo Radziejowej z Radziejową – najwyższym szczytem całego regionu, osiągającym 1266 m n.p.m. Po stronie wschodniej znajduje się Pasmo Jaworzyny Krynickiej, którego najwyższym punktem jest Jaworzyna Krynicka, wznosząca się na 1114 m n.p.m. Oba tworzą rozległe, rozgałęzione grzbiety opadające ku dolinom Popradu, Dunajca i Kamienicy Nawojowskiej.
Poprad nie tylko rozdziela Beskid Sądecki na dwie części. Jego dolina od dawna porządkuje również osadnictwo i komunikację regionu. Nad rzeką leżą między innymi Rytro i Piwniczna-Zdrój, a zabudowa, drogi i linia kolejowa wykorzystują naturalne obniżenie pomiędzy górskimi grzbietami. Z doliny rozpoczyna się także wiele tras prowadzących zarówno w Pasmo Radziejowej, jak i w stronę Jaworzyny Krynickiej.
Beskid Sądecki jest regionem mocno zalesionym. Lasy zajmują znaczną część stoków i grzbietów, a otwarte przestrzenie pojawiają się przede wszystkim na polanach, przełęczach i w miejscach związanych z dawnym użytkowaniem pasterskim. Dlatego widoki często nie towarzyszą wędrówce przez cały czas, lecz otwierają się punktowo – po wyjściu z lasu albo na jednej z grzbietowych polan. Przy dobrej pogodzie można stąd zobaczyć między innymi Tatry, Pieniny, Gorce i sąsiednie pasma beskidzkie. O dużej lesistości regionu świadczy również Popradzki Park Krajobrazowy, którego około 70 procent powierzchni zajmują lasy.
Beskid Sądecki, podobnie jak większość polskich Beskidów, zbudowany jest z fliszu karpackiego należącego tutaj do płaszczowiny magurskiej. Tworzą go warstwy piaskowców, zlepieńców i łupków, które powstawały z osadów gromadzących się przed milionami lat w dawnym morzu. W południowej części regionu geolodzy wyróżniają między innymi piaskowce z Piwnicznej – grube warstwy piaskowca poprzedzielane cieńszymi łupkami. Ważniejsza od samej nazwy skał jest jednak ich silnie spękana budowa. Liczne uskoki i szczeliny umożliwiają krążenie wody oraz dwutlenku węgla głęboko pod powierzchnią – i właśnie dzięki nim w Beskidzie Sądeckim tak licznie występują wody mineralne.
Woda z opadów wnika w głąb spękanych skał, krąży pomiędzy ich warstwami i stopniowo wzbogaca się w rozpuszczone składniki mineralne. Jednocześnie systemami głębokich szczelin ku powierzchni przemieszcza się dwutlenek węgla, który nasyca wody podziemne. W ten sposób powstają charakterystyczne dla Beskidu Sądeckiego szczawy – naturalne wody mineralne zawierające dużą ilość rozpuszczonego dwutlenku węgla. Największy karpacki obszar ich występowania obejmuje między innymi okolice Krynicy, Muszyny, Piwnicznej oraz dolinę Popradu.
Wody mineralne nie są tutaj zamknięte wyłącznie w uzdrowiskowych pijalniach. Ich naturalne wypływy można spotkać również w mniejszych miejscowościach i bezpośrednio w górskim krajobrazie. Źródła występują między innymi w Głębokiem, Łomnicy-Zdroju czy Wierchomli, a w Muszynie i jej okolicach są tak liczne, że mineralna woda staje się niemal zwyczajnym elementem miejscowej przestrzeni.
Najbardziej niezwykłym przykładem tego, co dzieje się pod powierzchnią Beskidu Sądeckiego, jest mofeta w Złockiem koło Muszyny. W bagnistym dnie potoku z ziemi wydobywa się dwutlenek węgla, który pod wodą tworzy nieustannie pojawiające się bąble. Znajdują się tu między innymi wypływy nazwane Bulgotką i Zatopionym oraz sucha ekshalacja gazu określana jako Dychawka. Rdzawo-brunatne osady wokół wypływów jeszcze bardziej podkreślają niezwykły charakter miejsca. Mofeta w Złockiem została objęta ochroną jako pomnik przyrody nieożywionej im. prof. Henryka Świdzińskiego.
W Beskidzie Sądeckim geologia nie jest więc wyłącznie informacją o tym, z jakich skał zbudowane są góry. To, co dzieje się głęboko pod ich powierzchnią, ma bezpośredni wpływ na krajobraz i życie miejscowości położonych u podnóża pasm. Dzięki temu tutejszą geologię można nie tylko zobaczyć na szlaku. Czasem można ją również nalać do kubka.
W Beskidzie Sądeckim las często nie jest tylko tłem wędrówki, ale jej główną częścią. Rozległe kompleksy leśne są ostoją wielu zwierząt, w tym dużych karpackich drapieżników – wilków, rysi i niedźwiedzi brunatnych. Ich obecność, podobnie jak obecność wielu innych mieszkańców lasu, częściej jednak zdradzają tropy, odgłosy i pozostawione ślady niż bezpośrednie spotkanie.
Jednym z najbardziej wyjątkowych mieszkańców sądeckich lasów jest głuszec. Dawniej w Paśmie Jaworzyny Krynickiej istniało kilka jego stałych tokowisk, jednak pod koniec XX wieku miejscowa populacja niemal zanikła. W 2010 roku rozpoczęto tutaj program reintrodukcji, wprowadzając do lasów ptaki linii karpackiej pochodzące z hodowli Nadleśnictwa Wisła. Jednym z miejsc, w których głuszce znalazły odpowiednie warunki, stały się okolice Runka. Fragment lasu, którym prowadzi szlak, wyłączono z zabiegów gospodarczych właśnie ze względu na ich ostoję. Podczas naszej wędrówki głuszca nie udało nam się zobaczyć, ale mogliśmy go usłyszeć — i chyba właśnie taki sposób spotkania z tym niezwykle płochliwym ptakiem najlepiej pasuje do charakteru tutejszych lasów.
Jesienią sądeckie lasy zyskują zupełnie inną ścieżkę dźwiękową. Podczas wycieczki z Obidzy w stronę Wielkiego Rogacza i Eliaszówki trafiliśmy na trwające rykowisko jeleni. Ryczenie byków niosło się ponad lasem tak wyraźnie, że z wieży na Eliaszówce większe wrażenie niż panorama robiły właśnie odgłosy dochodzące spomiędzy drzew. Dwukrotnie udało nam się również dostrzec przebiegające łanie i byka. Takie spotkania najlepiej przypominają, że las, który podczas wędrówki może wydawać się pusty i spokojny, jest w rzeczywistości przestrzenią pełną życia.
Nie wszystkie sądeckie osobliwości trzeba jednak wypatrywać pomiędzy drzewami. Niedaleko Muszyny znajduje się Las Lipowy Obrożyska, gdzie lipa drobnolistna tworzy wyjątkowy w Karpatach drzewostan na wysokości około 600–700 m n.p.m. Jest to pozostałość dawnych lasów grądowych i relikt cieplejszego okresu po ostatnim zlodowaceniu. Rezerwat chroni dziś ponad sto hektarów lasu, w którym lipy rosną obok buków, jodeł i grabów. To zupełnie inne oblicze sądeckiej przyrody niż bukowo-jodłowe lasy, które najczęściej towarzyszą wędrówkom po górskich grzbietach.
Czasem uwagę przyciąga jeszcze mniejszy szczegół. Schodząc z Runka, znaleźliśmy na martwym drewnie soplówkę bukową — rzadkiego grzyba objętego ochroną częściową, który najczęściej rozwija się właśnie na starych, złamanych lub przewróconych bukach. Takie spotkanie dobrze pokazuje znaczenie martwego drewna w lesie: to, co na pierwszy rzut oka wygląda jak koniec życia drzewa, dla wielu organizmów jest początkiem kolejnego etapu.
Przyroda Beskidu Sądeckiego nie potrzebuje więc długiej listy gatunków. Czasem wystarczy zatrzymać się na chwilę i posłuchać głuszca albo jeleni, przyjrzeć się staremu pniowi czy zejść z górskiego grzbietu do lasu, który przetrwał tutaj w wyjątkowej formie. Sądeckie lasy najwięcej pokazują wtedy, kiedy nie traktuje się ich wyłącznie jako drogi pomiędzy kolejnymi szczytami.
Położenie pomiędzy północną i południową stroną Karpat od wieków wpływało nie tylko na krajobraz Beskidu Sądeckiego, ale również na życie jego mieszkańców. Dolina Popradu była naturalnym przejściem przez góry. Prowadziły tędy szlaki handlowe, którymi przewożono między innymi sól, sukno, drewno, wino czy miedź, a wraz z towarami przemieszczały się języki, zwyczaje i sposoby gospodarowania. Nie bez powodu Piwniczną lokowano przy trakcie prowadzącym z Krakowa przez Nowy Sącz w stronę Koszyc i Węgier, a zamek w Muszynie strzegł granicy oraz ważnych dróg handlowych.
W dolinie Popradu ukształtowała się kultura Czarnych Górali, nazywanych również Góralami Nadpopradzkimi. Jej ślady można odnaleźć w gwarze, muzyce, stroju, dawnych sposobach gospodarowania i rzemiośle. Jedną z tradycji, która przetrwała do dziś, jest tkanie rękawic furmańskich z wełny na drewnianej formie zwanej „deską”. Kiedyś były przede wszystkim praktycznym elementem zimowej garderoby ludzi pracujących w gospodarstwie i przy zwózce drewna, dziś stały się jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów żywego dziedzictwa regionu. W 2022 roku umiejętność ich wykonywania wpisano na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Wschodnia część Beskidu Sądeckiego ma z kolei silne związki z kulturą Łemków. Przez stulecia zamieszkiwali oni między innymi prawe dorzecze Popradu i okolice Muszyny oraz Krynicy. Ich obecność pozostawiła ślady w drewnianych cerkwiach, cmentarzach, budownictwie, nazwach miejsc i dawnym układzie wsi. W gospodarce ważną rolę odgrywały rolnictwo i pasterstwo, ale także rzemiosła i zajęcia związane z wykorzystaniem miejscowych surowców. Po II wojnie światowej ciągłość tego osadnictwa została przerwana przez przesiedlenia i akcję „Wisła”, choć część rodzin wróciła później w rodzinne strony.
Na północnych obrzeżach regionu, w stronę Kotliny Sądeckiej, pojawia się kolejna warstwa miejscowej kultury – Lachowie Sądeccy. Ich tradycja rozwijała się już w krajobrazie bardziej rolniczym niż górskim, dlatego różni się od kultury nadpopradzkich górali. Charakterystyczne były bogato zdobione stroje, muzyka, obrzędowość i rzemiosło, których ślady i współczesne kontynuacje można dziś poznawać między innymi w Podegrodziu.
Beskid Sądecki nie ma więc jednej, prostej tradycji. Jego kultura powstawała na styku góralskich, łemkowskich, lachowskich i południowokarpackich wpływów, które przez stulecia spotykały się w dolinach, na przełęczach i przy drogach prowadzących przez góry. Widać je nie tylko w muzeach czy podczas regionalnych wydarzeń, ale również w cerkwiach, starych domach, nazwach miejsc, muzyce, rękodziele i zwyczajach, które nadal pozostają częścią życia mieszkańców.
I chyba właśnie tutaj najlepiej widać drugie znaczenie „gór wielu źródeł”. Nie wszystkie są mineralne. Część z nich znajduje się w kulturach i tradycjach, z których wyrósł dzisiejszy Beskid Sądecki.
Wody mineralne, o których pisałam wcześniej, nie pozostały w Beskidzie Sądeckim jedynie przyrodniczą ciekawostką. Z czasem zaczęły wpływać na rozwój całych miejscowości, przyciągać kuracjuszy i letników, zmieniać architekturę oraz tworzyć własną kulturę wypoczynku. Najlepiej widać to w Krynicy-Zdroju, Muszynie i Piwnicznej-Zdroju. Wszystkie trzy wyrosły wokół podobnego bogactwa ukrytego pod ziemią, ale każda zrobiła to trochę inaczej.
W Piwnicznej historia zdrojowa rozwijała się spokojniej niż w słynnej Krynicy. W 1814 roku w pobliskim Głębokiem pasterz Michał Cięciwa miał odkryć źródło „kwaśnej wody”, a już w 1831 roku na Zawodziu działały pierwsze łazienki mineralne. Ich funkcjonowanie trudno dziś pomylić z eleganckim uzdrowiskiem: wodę podgrzewano w kotłach nad ogniskiem, a następnie dolewano do wanien kąpielowych. Pod koniec XIX wieku właściwości miejscowych wód badał dr Juliusz Korwin Gąsiorowski, a w latach 30. XX wieku wykonano odwierty, które pozwoliły rozwijać uzdrowisko na większą skalę. Dziś wodę można pić między innymi w Pijalni Artystycznej, która oprócz swojej podstawowej funkcji stała się również miejscem koncertów, wystaw i spotkań.
Muszyna ma własną historię zdrojową. O tutejszych wodach wspominano już przed powstaniem nowoczesnego uzdrowiska, ale przełom przyniósł rok 1929, kiedy wykonano odwiert Antoni. Nazwano go na cześć burmistrza Antoniego Jurczaka, jednego z ludzi zaangażowanych w rozwój kurortu. Rok później Muszyna znalazła się w gronie polskich uzdrowisk. Szczególnie ciekawy obraz daje przedwojenne Zapopradzie: nad rzeką urządzono piaszczystą plażę, kuracjusze korzystali z kąpieli słonecznych i rzecznych, odpoczywali w leżakach i wiklinowych koszach, a z pawilonu muzycznego dochodziła muzyka. Dzisiejsza Muszyna wygląda zupełnie inaczej, ale właśnie w tej części miasta nadal skupia się znaczna część zdrojowego życia.
Najbardziej rozpoznawalnym uzdrowiskiem regionu pozostaje jednak Krynica-Zdrój. Początki zorganizowanego zdrojowiska sięgają końca XVIII wieku, a jego prawdziwy rozwój rozpoczął się w XIX stuleciu, szczególnie dzięki działalności Józefa Dietla, nazywanego ojcem polskiej balneologii. Powstawały łazienki, domy zdrojowe, pijalnie i pensjonaty, a po doprowadzeniu kolei Krynica coraz wyraźniej zmieniała się w modne miejsce pobytu. Z czasem uzdrowiskowy krajobraz stworzyły nie tylko źródła, ale również deptak, drewniane wille, Stary Dom Zdrojowy i kolejne obiekty budowane dla rosnącej liczby kuracjuszy.
Krynica ma jednak coś jeszcze – własnych bohaterów kultury. Jednym z nich jest Nikifor Krynicki, łemkowski malarz samouk, który niemal całe życie spędził właśnie tutaj. Malował cerkwie, kościoły, dworce, urzędy i krynicką architekturę, a miasto stało się jednym z najważniejszych tematów jego twórczości. Dziś jego muzeum mieści się w zabytkowej willi Romanówka przy Bulwarach Dietla. Patrząc na jego obrazy, można zobaczyć Krynicę zupełnie inaczej niż z uzdrowiskowej pocztówki.
Drugą postacią nierozerwalnie związaną z Krynicą jest Jan Kiepura. Światowej sławy tenor i aktor nie był tutaj wyłącznie jednym z wielu znanych kuracjuszy. W 1933 roku powstała jego luksusowa willa Patria, zaprojektowana przez Bohdana Pniewskiego, a Kiepura planował związać z Krynicą także późniejsze życie. Do dziś jego obecność przypomina organizowany od 1967 roku Festiwal im. Jana Kiepury. Dzięki temu muzyka nadal pozostaje częścią zdrojowego charakteru miasta, a Kiepura – podobnie jak Nikifor – nie jest wyłącznie postacią z jego przeszłości.
Piwniczna, Muszyna i Krynica pokazują więc trzy różne oblicza sądeckich zdrojów. W jednej pamięć o początkach uzdrowiska prowadzi do prostych kąpieli w wodzie grzanej nad ogniskiem, w drugiej do przedwojennej plaży nad Popradem, a w trzeciej do świata wielkich artystów, eleganckich pensjonatów i uzdrowiskowego deptaka. Łączy je woda, ale każda z tych miejscowości zbudowała wokół niej własną historię.
Dawna kuchnia Beskidu Sądeckiego wynikała przede wszystkim z tego, co można było wyhodować i zebrać w górach. Na niezbyt urodzajnej ziemi uprawiano zboża, ziemniaki, kapustę, karpiele i groch, a ważnym uzupełnieniem były owoce, również suszone na zimę. Znacznie większe znaczenie niż dziś miała hodowla, szczególnie owiec, dlatego w kuchni Górali Nadpopradzkich często pojawiały się mleko, bundz i bryndza.
Jedzenie było proste i sycące. Chleb nie należał do produktów jedzonych codziennie – częściej przygotowywano placki, kluski i potrawy z ziemniaków. Bryndzą omaszczano między innymi ziemniaki i kluski, gotowano z niej również syrzankę, czyli prostą zupę serową. Do dziś zachowały się pierogi łomnicańskie: przygotowywane z ciasta ziemniaczanego, nadziewane serem i podawane ze skwarkami. To kuchnia, która nie potrzebowała wielu składników, żeby porządnie nakarmić po całym dniu pracy.
Trochę inne tradycje kulinarne rozwinęły się w Muszynie. Już same nazwy dawnych potraw brzmią tak, że trudno przejść obok nich obojętnie. Pieczono tutaj bałabuchy, czyli placki z ciasta drożdżowego, przygotowywano bobalki – pszenne kluski polewane miodem i posypywane makiem – oraz bulaniki z tartych surowych ziemniaków, pieczone na liściu kapusty. Były też dziady, czyli ciasto na mleku podawane z masłem i serem.
Sądecka kuchnia nie jest więc zbiorem efektownych dań stworzonych dla turystów. Jej charakter wyrósł z górskiego gospodarstwa, pasterstwa i produktów, które przez większą część roku trzeba było mieć pod ręką. Ziemniaki, kapusta, mąka czy ser powtarzają się w wielu karpackich kuchniach, ale nad Popradem dostały własne nazwy i własne sposoby przyrządzania. I chyba właśnie dlatego zamiast szukać jednego „dania Beskidu Sądeckiego”, ciekawiej poznawać to, co gotowano w jego różnych częściach.
Sieć szlaków Beskidu Sądeckiego pozwala łączyć dłuższe przejścia głównymi grzbietami z trasami rozpoczynającymi się w dolinach i miejscowościach położonych u podnóża gór. Dzięki temu zarówno Pasmo Radziejowej, jak i Pasmo Jaworzyny Krynickiej można poznawać podczas całodziennych wędrówek albo krótszych wyjść na pojedyncze szczyty i polany.
W Paśmie Radziejowej wiele szlaków prowadzi na główny grzbiet, biegnący między innymi przez Dzwonkówkę, Przehybę, Radziejową i Wielki Rogacz. Na najwyższym szczycie Beskidu Sądeckiego stoi wieża widokowa, z której panorama obejmuje Tatry, Pieniny, Gorce, Pasmo Jaworzyny Krynickiej i Beskid Niski.
Widoków nie trzeba jednak szukać wyłącznie na wieżach. Na odcinku pomiędzy Przehybą a Radziejową miejscami przerzedzony i zniszczony drzewostan sprawia, że panorama otwiera się niemal na całej szerokości grzbietu. Bardziej na południe, w okolicach Wielkiego Rogacza i Obidzy, widoki pojawiają się również na rozległych polanach, szczególnie w stronę Pienin i Tatr.
Południowo-zachodnia część Pasma Radziejowej ma jeszcze bardziej kameralny charakter. Nad Szczawnicą, na zboczu Bereśnika, znajduje się niewielkie Schronisko PTTK pod Bereśnikiem, do którego dotarliśmy z Hugo podczas jednej z naszych wędrówek. To miejsce zapamiętałam przede wszystkim ze względu na sielski charakter bacówki i widoki na Małe Pieniny.
Po drugiej stronie Popradu główny grzbiet Pasma Jaworzyny Krynickiej prowadzi między innymi przez Halę Pisaną, Halę Łabowską, Runek i Jaworzynę Krynicką. Ważnym punktem jest Hala Łabowska ze schroniskiem PTTK i węzłem szlaków prowadzących w różne części pasma. Jaworzyna Krynicka należy do łatwiej dostępnych wysokich szczytów regionu dzięki kolei gondolowej, a zimą staje się jednym z ważniejszych ośrodków narciarskich w polskich Beskidach.
Narciarski charakter Krynicy uzupełniają Słotwiny Arena. Oprócz tras zjazdowych znajduje się tam drewniana wieża widokowa o wysokości 49,5 metra, do której prowadzi ponad kilometrowa ścieżka poprowadzona w koronach drzew. To miejsce pozwala spojrzeć na Pasmo Jaworzyny Krynickiej z zupełnie innej perspektywy niż klasyczny górski szlak.
Przez Beskid Sądecki biegnie również Główny Szlak Beskidzki im. Kazimierza Sosnowskiego – najdłuższy znakowany szlak pieszy w polskich górach. Jego sądecki odcinek liczy około 67 kilometrów i prowadzi przez oba główne pasma regionu.
Beskid Sądecki jest regionem, po którym z psem można wędrować dość swobodnie. Gęsta sieć szlaków w Paśmie Radziejowej i Paśmie Jaworzyny Krynickiej daje wiele możliwości układania tras, a miejsca niedostępne dla czworonogów stanowią raczej pojedyncze wyjątki niż ograniczenie w poznawaniu całych części pasma. Dzięki temu wybór wycieczki nie zaczynam tutaj od szukania obejścia zakazu.
Z Hugo wędrowaliśmy już szlakami prowadzącymi przez oba główne pasma Beskidu Sądeckiego – były to zarówno dłuższe, całodzienne przejścia, jak i krótsze wycieczki. Duża dostępność szlaków pozwala wybierać pomiędzy różnymi wariantami, a przy planowaniu biorę pod uwagę przede wszystkim dystans, przebieg trasy oraz możliwości nasze i psa.
Przy dłuższej wędrówce przydatnym miejscem mogą okazać się Schronisko PTTK na Przehybie i na Hali Łabowskiej. Do obu z nich z psem można wejść do środka, a także zatrzymać się na noc – zgodnie z regulaminem i cennikiem. Dzięki temu schroniska mogą stać się jednym z etapów wielodniowego przejścia, niezależnie od tego, gdzie rozpoczyna się i kończy cała trasa.
Inną możliwość daje Jaworzyna Krynicka. Na szczyt możemy wyjechać razem z psem koleją gondolową i stamtąd rozpocząć dalszą wędrówkę – tak właśnie zrobiliśmy z Hugo, ruszając w stronę Runka. Przewóz psa jest dozwolony po wykupieniu dodatkowego biletu.
Nie każda atrakcja położona przy sądeckich szlakach jest jednak dostępna dla psa. Na ścieżkę w koronach drzew i wieżę widokową w Słotwinach czworonogów wprowadzać nie można. Przy wejściu przygotowano dwa duże, zamykane kojce wyposażone w miski na wodę, w których można pozostawić psa na czas zwiedzania. Samo rozwiązanie jest więc pomyślane również z myślą o osobach podróżujących z psem, choć decyzja o skorzystaniu z niego pozostaje już indywidualną kwestią.
Beskid Sądecki ma dobrze rozwiniętą bazę noclegową, a jej największa część skupia się w dolinie Popradu oraz miejscowościach uzdrowiskowych. Największy wybór hoteli, pensjonatów, apartamentów i domków znajdziemy w Krynicy-Zdroju, Muszynie i Piwnicznej-Zdroju. Taki nocleg pozwala połączyć górskie wycieczki ze zdrojową częścią regionu, a jednocześnie korzystać z miejscowości jako bazy do wędrówek w Pasmo Radziejowej lub Pasmo Jaworzyny Krynickiej.
Nie trzeba jednak zatrzymywać się w największych ośrodkach. W mniejszych miejscowościach i przysiółkach położonych bliżej szlaków działa wiele kameralnych pensjonatów, gospodarstw agroturystycznych, apartamentów i domków. Taki wybór sprawdza się szczególnie wtedy, gdy ważniejsza od uzdrowiskowego zaplecza jest możliwość rozpoczęcia wędrówki niemal spod miejsca noclegu.
Inny charakter ma nocleg wysoko w górach. W Paśmie Radziejowej działa Schronisko PTTK na Przehybie, a w Paśmie Jaworzyny Krynickiej Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej. Oba mogą stać się przystankiem podczas dłuższego przejścia i pozwalają zostać w górach na noc bez schodzenia do doliny. W obu możliwy jest również nocleg z psem, zgodnie z zasadami obowiązującymi w danym obiekcie.
Dla osób wybierających bardziej terenową formę nocowania pozostaje program Lasów Państwowych „Zanocuj w lesie”. Wyznaczone obszary znajdują się między innymi na terenie Nadleśnictwa Piwniczna, gdzie jeden z nich obejmuje główny grzbiet Gór Leluchowskich. Miejsca przeznaczone do takiego nocowania wyznaczono również w zachodniej części Beskidu Sądeckiego na terenie Nadleśnictwa Krościenko.
Beskid Sądecki ma znacznie więcej do pokazania niż tylko górskie szlaki. W jego krajobrazie spotykają się dzika przyroda, tradycje pogranicza, kultura zdrojowa i historie ludzi, którzy przez pokolenia współtworzyli ten region. Warto więc zajrzeć trochę głębiej — do lasów, źródeł, dawnych zwyczajów i miejsc, które najlepiej poznaje się krok po kroku. Beskid Sądecki, podobnie jak inne regiony…

Jesienne popołudnie w Beskidzie Sądeckim ma własną ścieżkę dźwiękową. Gdy z Polany Litawcowej otwierają się widoki na Pieniny i Tatry, pod Eliaszówką ponad lasem niesie się ryk jeleni.

Lato żegnamy w Paśmie Radziejowej. Z Rytra przez Przehybę idziemy widokowym grzbietem, którego szerokie panoramy paradoksalnie zawdzięczamy dawnym zniszczeniom drzewostanu.

Beskid Sądecki potrafi zaskoczyć ciszą nawet w środku wakacji. Ze Szczawnicy ruszamy przez Przehybę, Dzwonkówkę i Bereśnik, po drodze łapiąc widoki na Tatry, Pieniny i gorczańskie grzbiety.