
Przysiółki, kapliczki i cisy Raciborskiego
Nie każda wycieczka musi prowadzić daleko ani wysoko. Czasem warto wybrać łagodne grzbiety, przysiółki i przydrożne kapliczki — miejsca, w których można odnieść wrażenie, że czas się zatrzymał.

Beskid Makowski nie narzuca się widokami. Odkrywa się powoli —
w leśnych grzbietach, polanach, przysiółkach i kapliczkach.
To góry, które najlepiej poznawać bez pośpiechu, krok po kroku.
Beskid Makowski, nazywany też Beskidem Średnim, nie należy do pasm, które zachwycają już na pierwszej wycieczce spektakularnym widokiem. Jego siła kryje się gdzie indziej — w spokojnych, leśnych grzbietach, polanach otwierających się niespodziewanie między drzewami, rozsianych po stokach przysiółkach i przydrożnych kapliczkach. To region, który nie odsłania się od razu, ale z każdą kolejną wędrówką pozwala poznać się trochę lepiej.
Beskid Makowski nie jest regionem, który od razu pokazuje wszystkie swoje atuty. Nie przyciąga jednym charakterystycznym szczytem ani panoramą, która mogłaby definiować całe pasmo. Tu trzeba wejść na szlak, przejść przez las, minąć rozrzucone na stokach domy i poczekać, aż pomiędzy drzewami otworzy się polana lub widok na sąsiednie góry. Dopiero wtedy zaczyna się dostrzegać siłę tego niepozornego krajobrazu.
W Beskidzie Makowskim góry nie są oddzielone od codziennego życia. Szlaki prowadzą przez wsie i przysiółki, obok starych sadów, pól, kapliczek i przydrożnych krzyży. Przyroda, historia i obecność człowieka nie tworzą tu osobnych treści, lecz nieustannie się ze sobą przeplatają.
Beskid Makowski, podobnie jak Beskid Wyspowy, najlepiej poznawać bez pośpiechu, pasmo po paśmie. Nie wszystko ukazuje się podczas jednej wycieczki, ale z każdą następną pozwala zobaczyć trochę więcej — w krajobrazie, przyrodzie, historii i miejscach, które nadają mu własny, trudny do pomylenia z innymi regionami charakter.
Z Beskidem Makowskim jest trochę tak, że łatwiej przemierzać jego szlaki, niż jednoznacznie wyznaczyć jego granice. W różnych opracowaniach nie zawsze przebiegają one bowiem w ten sam sposób. Najwięcej rozbieżności dotyczy obrzeży regionu, zwłaszcza jego części południowo-zachodniej i wschodniej, gdzie poszczególne pasma stopniowo przechodzą w sąsiednie góry. Od przyjętego podziału zależy więc nie tylko zasięg Beskidu Makowskiego, lecz także odpowiedź na pytanie, które pasma i szczyty do niego należą oraz który z nich jest najwyższy.
Na Psyjazne przyjmuję regionalizację fizycznogeograficzną prof. Jerzego Kondrackiego. W tym ujęciu Beskid Makowski jest rozległym i mocno rozczłonkowanym regionem, obejmującym nie tylko pasma w rejonie Makowa Podhalańskiego, Suchej Beskidzkiej, Myślenic i Jordanowa, lecz także góry położone dalej na południowy zachód.
Tak rozumiany Beskid Makowski rozciąga się od Myślenic oraz doliny Raby i Krzczonówki na wschodzie po dolinę Skawy, Pasmo Pewelskie i okolice Koszarawy na zachodzie. Od północy obejmuje Pasmo Babicy, natomiast na południowym zachodzie sięga ku Jałowcowi, Mędralowej i granicy polsko-słowackiej. Jego południową granicę wyznaczają w dużej mierze doliny górnej Skawy i Skawicy.
W tych granicach znajdują się Pasma: Pewelskie, Laskowskie, Chełmu, Babicy, Koskowej Góry oraz Przedbabiogórskie, obejmujące Grupę Mędralowej, Pasmo Jałowieckie i Pasmo Solnisk. Najwyższym szczytem regionu jest Mędralowa, osiągająca 1169 m n.p.m.
Nie oznacza to oczywiście, że w terenie istnieje wyraźna linia, po przekroczeniu której jeden Beskid nagle zmienia się w drugi. Krajobraz przechodzi pomiędzy pasmami stopniowo, a granice wyznaczone w opracowaniach geograficznych służą przede wszystkim uporządkowaniu przestrzeni. Przyjęcie jednego podziału pozwala jednak konsekwentnie opisywać region, jego szczyty i prowadzące przez nie trasy.
Beskid Makowski nie zachwycił mnie od razu swoją wyjątkowością. Nie ma tu ani ostro zarysowanych grani, ani szczytów, które dominują nad całym regionem. Są za to łagodne, najczęściej zalesione grzbiety, głęboko wcięte doliny, niewielkie polany oraz przysiółki rozrzucone na stokach. Wszystko to sprawia, że wędrowanie tędy wydaje się spokojniejsze i bardziej kameralne.
Na szlakach Beskidu Makowskiego krajobraz odsłania się stopniowo. Przez długi czas idzie się lasem, by nagle wyjść na otwartą przestrzeń i zobaczyć sąsiednie pasma, dolinę albo kilka gospodarstw położonych wysoko na zboczu. Widoki często nie czekają na szczycie, a w drodze na niego: pomiędzy drzewami, na skraju pola, przy kapliczce lub na zwykłej drodze prowadzącej przez wieś.
Góry przenikają się tu z polami, sadami, drogami i zabudowaniami, a szlaki wielokrotnie prowadzą przez miejsca, w których od pokoleń toczy się codzienne życie. Beskid Makowski nie jest odizolowaną przestrzenią, lecz krajobrazem współtworzonym przez naturę i ludzi. Żeby tego doświadczyć, trzeba przejść kilka grzbietów, zejść do niewielkich dolin, zatrzymać się na polanie i pozwolić, by ten rytm wszedł w nas. Chodząc tędy, częściej niż jedno spektakularne wspomnienie zapamiętuję drobne obrazy: światło między drzewami, samotną kapliczkę albo ciszę na leśnej drodze. I właśnie z tych pozornie zwyczajnych chwil powstaje siła i niepowtarzalny charakter Beskidu Makowskiego. Nie jest to jednak jego jedyne oblicze. Im dalej na południowy zachód, tym góry stają się wyższe, bardziej rozległe i coraz mniej przypominają spokojne pasma znane ze środkowej i wschodniej części regionu.
Południowo-zachodnia część Beskidu Makowskiego pokazuje zupełnie inne oblicze regionu. W Paśmie Przedbabiogórskim łagodne, niezbyt wysokie grzbiety ustępują górom bardziej rozległym, wyraźniej wznoszącym się nad dolinami i mocniej zaznaczonym w krajobrazie. To tutaj znajdują się Jałowiec oraz Mędralowa — najwyższy szczyt Beskidu Makowskiego.
Zmienia się nie tylko wysokość, lecz także charakter wędrówki. Podejścia są dłuższe, różnice wysokości większe, a lasy rozciągają się na obszerniejszych stokach. Pojawiają się również otwarte polany i hale, z których można oglądać Babią Górę oraz sąsiednie pasma Beskidów. Krajobraz staje się tutaj bardziej górski i mniej związany z zabudową, polami i przysiółkami, które tak mocno określają środkową i wschodnią część regionu.
Jałowiec, osiągający 1111 m n.p.m., jest jednym z najbardziej charakterystycznych szczytów tej części Beskidu Makowskiego. Otaczające go polany pozwalają spojrzeć na region z innej perspektywy — mniej kameralnej, za to szerszej i bardziej przestrzennej. Prowadzą tu szlaki między innymi ze Stryszawy, Zawoi i Koszarawy, a układ grzbietów daje możliwość planowania dłuższych przejść.
Jeszcze wyżej wznosi się Mędralowa. Jej rozległy masyw, położony w pobliżu granicy polsko-słowackiej i pogranicza z Beskidem Żywieckim, tworzą leśne grzbiety oraz otwarte hale, wśród których najbardziej znane są Hala Mędralowa i Hala Kamińskiego. Ta część regionu ma bardziej surowy i górski charakter, ale nie traci właściwego Beskidowi Makowskiemu spokoju. Pokazuje raczej, że nie da się go zamknąć w jednym krajobrazie: obok cichych leśnych dróg, przydrożnych kapliczek i przysiółków ma również długie grzbiety, hale oraz szczyty przekraczające tysiąc metrów.
Beskid Makowski, podobnie jak pozostałe beskidzkie pasma, zbudowany jest z fliszu karpackiego — naprzemiennie ułożonych warstw piaskowców, łupków, zlepieńców, iłów i margli. Skały te przed milionami lat osadzały się na dnie dawnego morza Tetydy, a następnie, w wyniku ruchów górotwórczych, zostały sfałdowane i wypiętrzone. Górskie grzbiety tworzą przede wszystkim bardziej odporne na erozję piaskowce, natomiast w mniej odpornych skałach rzeki i potoki wyżłobiły doliny rozdzielające poszczególne pasma.
Wyższe partie Beskidu Makowskiego porastają przede wszystkim lasy regla dolnego. Wśród drzew spotkać można buki, jodły, świerki i jawory, choć skład wielu drzewostanów zmieniał się przez stulecia pod wpływem prowadzonej gospodarki leśnej. W Paśmie Przedbabiogórskim kompleksy leśne stają się większe i bardziej zwarte, a na grzbietach pojawiają się rozleglejsze polany i hale. Niżej las ustępuje łąkom, polom, pastwiskom i starym sadom. Dzięki temu przyroda nie tworzy tu jednego zwartego obrazu, lecz mozaikę zmieniającą się wraz z wysokością, ukształtowaniem terenu i obecnością człowieka.
Jednym z najcenniejszych przyrodniczo miejsc regionu jest rezerwat Las Gościbia, położony na północnych stokach Pasma Babicy. Ochroną objęto w nim naturalnie zróżnicowane ekosystemy leśne oraz obszar źródliskowy górskiego potoku. Dominującym zbiorowiskiem jest żyzna buczyna karpacka — las, w którym obok okazałych buków rosną między innymi jodły i jawory. To jeden z tych fragmentów Beskidu Makowskiego, w których przyroda może rozwijać się według własnego rytmu, bez bezpośredniej ludzkiej ingerencji.
Szczególne miejsce w przyrodzie Beskidu Makowskiego zajmują Cisy Raciborskiego rosnące w Harbutowicach, na północno-zachodnim stoku Pasma Babicy. Dwa pomnikowe drzewa noszą imię prof. Mariana Raciborskiego — botanika, badacza polskiej flory i jednego z pionierów ochrony przyrody w Polsce. Należą do najstarszych przedstawicieli swojego gatunku w kraju i są żywym świadectwem czasów, gdy cis znacznie częściej występował w beskidzkich lasach, zanim zaczął być wycinany ze względu na bardzo trwałe i cenione drewno. Cisy Raciborskiego nie zachwycają rozmiarem jak stare dęby, a ich wyjątkowość kryje się przede wszystkim w wieku i niezwykłej zdolności przetrwania. Rosnące pośród zwyczajnego wiejskiego krajobrazu drzewa przypominają, że najcenniejsze skarby przyrody Beskidu Makowskiego nie zawsze znajdują się w trudno dostępnych ostępach. Czasem rosną tuż obok domów, cicho towarzysząc kolejnym pokoleniom mieszkańców.
Tutejsze lasy są ostoją zwierząt typowych dla Beskidów. Żyją w nich sarny, jelenie, dziki, lisy, borsuki i kuny, chociaż podczas wędrówki częściej niż same zwierzęta można zauważyć ich tropy albo usłyszeć szelest w zaroślach. Nad polanami krążą myszołowy, w lasach odzywają się dzięcioły i sowy, a przy potokach można spotkać płazy. Przyrodę Beskidu Makowskiego najłatwiej dostrzec wtedy, gdy na chwilę zwolni się krok i zacznie obserwować oraz słuchać tego, co dzieje się wokół.
Początki osadnictwa w Beskidzie Makowskim były związane z dolinami rzek i potoków, którymi prowadziły dawne drogi handlowe w kierunku karpackich przełęczy. To właśnie w dolinach rozwijały się pierwsze wsie, lecz z czasem zabudowa zaczęła wspinać się coraz wyżej na stoki. Tak powstały rozproszone przysiółki, niekiedy oddalone od centrum miejscowości i połączone z nim wąskimi, krętymi drogami.
Życie mieszkańców przez stulecia wyznaczały warunki górskiego terenu. Uprawiano niewielkie pola, hodowano zwierzęta, korzystano z lasów i wody płynącej górskimi potokami. Obok domów powstawały stodoły i spichlerze, a nad strumieniami pracowały młyny. Ziemia była dzielona pomiędzy kolejne pokolenia, dlatego gospodarstwa i pola tworzyły coraz drobniejszą mozaikę, której ślady nadal można tutaj odnaleźć.
Szczególną częścią historii regionu jest kultura Kliszczaków — grupy góralskiej związanej przede wszystkim ze wschodnią i środkową częścią Beskidu Makowskiego oraz jego pograniczem z Beskidem Wyspowym. Jej ważnymi ośrodkami są między innymi Tokarnia, Pcim, Trzebunia i Krzczonów. Odrębność Kliszczaków wyraża się w stroju, gwarze, budownictwie, muzyce i zwyczajach, a na jej kształt wpływała zarówno bliskość Krakowa, jak i sąsiednich grup etnograficznych. Wiele z tych tradycji jest nadal przypominanych i podtrzymywanych przez mieszkańców regionu, choćby podczas corocznych wydarzeń folklorystycznych, takich jak Święto Kliszczaka.
Jednymi z najbardziej widocznych znaków przeszłości są przydrożne kapliczki, figury i krzyże. Stawiano je przy domach, na rozstajach dróg, skrajach lasów i górskich polanach. Bywały wyrazem wdzięczności, pamiątką ważnego wydarzenia, prośbą o opiekę albo miejscem wspólnej modlitwy. Wyznaczały również drogi prowadzące do pól, sąsiednich wsi i miejsc pielgrzymkowych. Niektóre wciąż pozostają pod opieką mieszkańców — odnowione, ozdobione kwiatami i obecne w codziennym życiu tak samo jak przed laty.
Szczególnym przykładem miejsca, w którym nakładają się na siebie różne warstwy historii Beskidu Makowskiego, jest Polana Mikołaj na stokach Plebańskiej Góry nad Myślenicami. Stojąca na niej kapliczka św. Mikołaja, ufundowana w 1782 r. przez miejscowych pasterzy, przypomina o czasach, gdy okoliczne polany służyły wypasowi zwierząt, a niewielkie miejsca kultu miały zapewniać opiekę ludziom pracującym w górach. W okresie II wojny światowej spokojna polana zyskała jednak zupełnie inne znaczenie — stała się miejscem spotkań żołnierzy Armii Krajowej, a wiosną 1944 r. utworzono tutaj oddział partyzancki „Pościg”. Dziś Polana Mikołaj jest popularnym celem spacerów, a jej krajobraz nadal przechowuje pamięć zarówno o dawnym życiu pasterskim, jak i o wojennej historii regionu.
Południowo-zachodnia część Beskidu Makowskiego zachowała również ślady dawnego pasterstwa. Nazwy hal i polan w Paśmie Jałowieckim oraz Grupie Mędralowej przypominają o wypasie, który przez stulecia otwierał górskie grzbiety i stoki. Dziś część tych przestrzeni stopniowo zarasta, ale Hala Kamińskiego, Hala Mędralowa i polany pod Jałowcem nadal pokazują krajobraz współtworzony przez człowieka. Są nie tylko miejscami widokowymi, lecz także zapisem dawnego sposobu gospodarowania w górach.
Z kolei w dolinie Skawy historia przybiera bardziej monumentalną formę. Zamek w Suchej Beskidzkiej, nazywany też Małym Wawelem, przez stulecia był centrum rozległych dóbr oraz ważnym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i kulturalnym. Jego dzieje przypominają, że przeszłość Beskidu Makowskiego tworzyły nie tylko niewielkie górskie osady, lecz również możne rody, folwarki i miasteczka rozwijające się u podnóża gór. Obecnie w murach zamku mieszczą się między innymi Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej, informacja turystyczna, uczelnia oraz hotel i restauracja.
Kuchnia Beskidu Makowskiego, podobnie jak sam region, nie jest jednorodna, a jej tradycje zmieniają się pomiędzy poszczególnymi dolinami i pasmami. We wschodniej i środkowej części ważne miejsce zajmuje kuchnia Kliszczaków, kształtowana przez skromne warunki życia i oparta przede wszystkim na produktach pochodzących z własnych gospodarstw. Jej podstawą były ziemniaki, owies i żyto, kasza jęczmienna, kapusta, rośliny strączkowe, mleko i jego przetwory, a także grzyby, jagody i owoce z przydomowych sadów. Wracając z wycieczki, warto poszukać sapki, nazywanej w niektórych miejscowościach bryjką, albo wodzianki pcimskiej – zupy przygotowywanej z ziemniaków i słoniny lub boczku, z dodatkiem mięty, kminku i kopru. Tradycyjne potrawy Kliszczaków przypominane są również podczas Święta Kliszczaka w Pcimiu, któremu towarzyszą degustacje lokalnych dań.
Dawne receptury są pielęgnowane także w zachodniej części regionu. Jednym z wydarzeń, które pozwala poznać tę tradycję, jest organizowany w Stryszawie Powiatowy Konkurs Potraw Regionalnych „O Złotą Warzechę”. Koła gospodyń, stowarzyszenia i szkoły przygotowują tam zarówno potrawy znane z domów swoich babć i prababć, jak i ich współczesne interpretacje. Dzięki temu kuchnia Beskidu Makowskiego nie pozostaje wyłącznie wspomnieniem dawnych, często bardzo skromnych warunków życia, ale nadal pojawia się na lokalnych stołach i podczas wydarzeń związanych z kulturą regionu.
Beskid Makowski nie jest „pocięty” tak gęstą siecią szlaków turystycznych jak sąsiednie regiony: Beskid Wyspowy czy Beskid Żywiecki. Na wielu grzbietach spotyka się zaledwie jeden znakowany szlak, a możliwości skrócenia trasy lub ułożenia tak lubianej przeze mnie pętli bywają ograniczone. W Paśmie Przedbabiogórskim dochodzą do tego większe odległości i dłuższe zejścia do miejscowości, dlatego warto wcześniej dobrze zaplanować zarówno przebieg wycieczki, jak i powrót do punktu wyjścia.
Tutejsze szlaki nie należą do trudnych technicznie. Nie prowadzą przez skaliste granie ani miejsca wymagające szczególnych umiejętności, dlatego wiele z nich dobrze sprawdza się podczas spokojnych i rodzinnych wędrówek. Nie oznacza to jednak, że każda trasa będzie krótka i zupełnie łatwa. Niewielka wysokość wielu szczytów potrafi być myląca — dłuższe podejścia, błotniste drogi, śliskie zejścia oraz kilkukrotne pokonywanie różnic wysokości mogą zmęczyć początkujących turystów. W rejonie Jałowca i Mędralowej trzeba dodatkowo liczyć się z dłuższym czasem przejścia i bardziej górskim charakterem tras.
Przez Beskid Makowski przebiega odcinek Małego Szlaku Beskidzkiego prowadzący od doliny Skawy do Myślenic. To fragment długodystansowego szlaku, który łączy Beskid Mały, Makowski i Wyspowy, prowadząc z Bielska-Białej Straconki na Luboń Wielki. Przeszliśmy Mały Szlak Beskidzki z naszym psem, poznając po drodze zarówno bardziej znane miejsca, jak i spokojniejsze, rzadziej odwiedzane grzbiety.
Przez południowo-zachodnią część regionu prowadzi również Główny Szlak Beskidzki. Jego odcinek przechodzący przez Mędralową ma wyraźnie bardziej górski charakter niż trasy w Paśmie Babicy czy Koskowej Góry. To właśnie na długodystansowych szlakach najlepiej widać dwa oblicza Beskidu Makowskiego: kameralne, związane z wsiami i przysiółkami oraz wyższe, tworzone przez rozległe lasy, hale i graniczne grzbiety.
W granicach regionu, wyznaczonych zgodnie z regionalizacją Kondrackiego, nie ma klasycznego schroniska górskiego PTTK. Na turystów czekają jednak studenckie chatki, między innymi Chatka Lasek w Paśmie Laskowskim i Studencki Schron Turystyczny „Pod Solniskiem” w Lachowicach. W sezonie działa także baza namiotowa na Przełęczy Głuchaczki. Takie miejsca mają własny rytm i zasady funkcjonowania, dlatego przed wyjściem warto sprawdzić aktualne terminy otwarcia, możliwość rezerwacji oraz warunki pobytu z psem.
Większość szlaków Beskidu Makowskiego jest dostępna dla wędrówek z psem. W granicach regionu nie ma parku narodowego, który wprowadzałby ogólny zakaz, a czerwony Mały Szlak Beskidzki omija od południa rezerwat Las Gościbia. Trzeba jednak zachować ostrożność w południowo-zachodniej części pasma, gdzie trasy zbliżają się do Babiogórskiego Parku Narodowego. Na teren Parku, z wyjątkiem ścieżki Mokry Kozub, psów wprowadzać nie wolno, dlatego przed wycieczką w rejonie Mędralowej, Żywieckich Rozstajów i Pasma Babiogórskiego należy dokładnie sprawdzić przebieg planowanej trasy.
Zalesione grzbiety zapewniają cień, dlatego wiele tras dobrze sprawdza się także w cieplejsze dni. W dolinach i niższych partiach można znaleźć niewielkie potoki, ale na otwartych halach Jałowca i Mędralowej cienia oraz wody jest znacznie mniej, więc odpowiedni zapas dla psa trzeba zabrać ze sobą. W przysiółkach nadal zdarzają się psy biegające luzem wokół domów, a w rejonach pasterskich należy zachować dystans od zwierząt gospodarskich i pilnujących ich psów.
Beskid Makowski, podobnie jak Wyspowy, jest dla mnie miejscem porannych spacerów z Hugo. Są tu bliskie, spokojne grzbiety, na które można wyjść na kilka godzin, ale są też dłuższe i bardziej górskie wędrówki w stronę Jałowca oraz Mędralowej. Ta różnorodność dobrze pokazuje, dlaczego region nie daje się zamknąć w jednym, prostym obrazie i dlaczego warto poznawać go stopniowo — pasmo po paśmie.
Baza noclegowa Beskidu Makowskiego skupia się przede wszystkim w dolinach, miasteczkach oraz wsiach położonych u podnóża poszczególnych pasm. W Suchej Beskidzkiej, Makowie Podhalańskim, Jordanowie i Myślenicach można znaleźć hotele, apartamenty i pokoje gościnne. W okolicach Stryszawy, Lachowic, Koszarawy, Przyborowa, Pcimia czy Tokarni częściej pojawiają się gospodarstwa agroturystyczne, domki i niewielkie pensjonaty położone bliżej szlaków.
Bardziej górski klimat zapewniają studenckie chatki: Lasek oraz „Pod Solniskiem”, a w sezonie również baza namiotowa na Przełęczy Głuchaczki. Nie są to obiekty działające na takich samych zasadach jak całoroczne schroniska, dlatego termin otwarcia, dostępność miejsc i możliwość noclegu z psem trzeba wcześniej potwierdzić bezpośrednio u gospodarzy.
W Beskidzie Makowskim można także korzystać z obszarów programu Zanocuj w lesie wyznaczonych przez właściwe nadleśnictwa. Są to miejsca bez przygotowanej infrastruktury, bieżącej wody i sanitariatów. Ich dokładne granice należy sprawdzić w Banku Danych o Lasach lub aplikacji mBDL, a przed wyjściem zapoznać się z aktualnym regulaminem, informacjami o pracach leśnych, polowaniach oraz czasowych zakazach wstępu.
Mały Szlak Beskidzki dla przeciętnego piechura wymaga zaplanowania kilkudniowej wędrówki z noclegami w schroniskach, kwaterach prywatnych albo pod namiotem. My przeszliśmy cały szlak razem z psem, dlatego nasze doświadczenia i sprawdzone po drodze możliwości noclegu opisałam osobno we wpisie o noclegach na Małym Szlaku Beskidzkim.
Beskid Makowski, nazywany też Beskidem Średnim, nie należy do pasm, które zachwycają już na pierwszej wycieczce spektakularnym widokiem. Jego siła kryje się gdzie indziej — w spokojnych, leśnych grzbietach, polanach otwierających się niespodziewanie między drzewami, rozsianych po stokach przysiółkach i przydrożnych kapliczkach. To region, który nie odsłania się od razu, ale z każdą kolejną…

Nie każda wycieczka musi prowadzić daleko ani wysoko. Czasem warto wybrać łagodne grzbiety, przysiółki i przydrożne kapliczki — miejsca, w których można odnieść wrażenie, że czas się zatrzymał.

Czasem górskie plany trzeba zmienić w jednej chwili. Wtedy szybko powstaje plan B — krótki spacer z Hugo na Koskową Górę w Beskidzie Makowskim, który jak zwykle urozmaicam po swojemu.

W deszczowym październikowym dniu ruszamy ze Stryszawy szukać złotej jesieni na Jałowcu. Pętla przez Halę Trzebuńską prowadzi spokojnymi szlakami Pasma Jałowieckiego, wśród mgieł, jesiennych kolorów i ciszy.