
Zima na Gorcu
Z Zasadnego ruszamy na Gorc w zimowej scenerii. Im wyżej, tym więcej śniegu, a Gorc Kamienicki i wieża widokowa otwierają panoramy Tatr, Pienin i Beskidu Sądeckiego.

Gorce to góry polan, lasów i pasterskich śladów,
w których popularne szlaki spotykają się z przestrzenią i spokojem.
To miejsce, gdzie można odnaleźć własny rytm — i własną ślebodę.
Gorce, choć popularne, wciąż są pełne przestrzeni. Między szlakami na Turbacz, polanami, drogami wozackimi i śladami pasterskiego życia można odnaleźć swój własny rytm. To właśnie tu śleboda nie oznacza samotności, lecz mądrą wolność w krajobrazie, który wymaga uważności. W Gorcach nie zawsze trzeba iść tam, gdzie idą wszyscy, żeby poczuć ich charakter.
Gorce są dla mnie jednym z tych pasm górskich, do których wracam nie tylko po widoki, ale też po wspomnienia, przestrzeń i moje małe poczucie wolności. Choć to góry chętnie wybierane przez turystów pieszych, rowerzystów, narciarzy i skiturowców, to mimo to w tym intensywnie użytkowanym krajobrazie wciąż mogę znaleźć miejsce dla siebie. I według mnie właśnie na tym polega gorczańska śleboda. Nie na samotności i chodzeniu bez granic, ale na możliwości wyboru własnego rytmu. Czasem prowadzi on znakowanym szlakiem na Turbacz, czasem przez nienazwaną polanę, a czasem drogą wozacką, która poza granicami Gorczańskiego Parku Narodowego pozwala ominąć najbardziej uczęszczane odcinki i zobaczyć góry od spokojniejszej strony.
Gorce to nie tylko Turbacz, Stare Wierchy, Lubań czy Gorc — miejsca, które przyciągają wielu miłośników gór. To również długie leśne podejścia, rozległe polany, stare szałasy i bacówki, doliny i przysiółki, w których przyroda od dawna splata się z pracą ludzi. Gorce najlepiej poznawać spokojnie: przez krajobraz, przyrodę, pasterską tradycję, tischnerowskie myślenie i szlaki, które prowadzą nie tylko na Turbacz, ale i w mniej oczywiste miejsca. Im częściej wracam w Gorce, tym wyraźniej widzę, że ich siła nie wynika z pustki, lecz z przestrzeni, w której można odnaleźć ślebodę.
Gorce leżą w Beskidach Zachodnich, pomiędzy Beskidem Wyspowym, Beskidem Sądeckim, Pieninami i Kotliną Orawsko-Nowotarską. Sercem tego pasma jest Turbacz — najwyższy szczyt Gorców, wznoszący się na 1310 m n.p.m. Pełni również rolę zwornika, czyli miejsca, z którego rozchodzą się główne grzbiety. To właśnie z rejonu Turbacza wybiegają ramiona Gorców prowadzące w stronę Obidowca i Starych Wierchów, Kiczory, Jaworzyny Kamienickiej, Gorca, Kudłonia czy Lubania.
Ten promienisty układ bardzo mocno wpływa na sposób wędrowania po Gorcach. Nie ma tu jednej głównej grani, która porządkowałaby całe pasmo, lecz kilka długich grzbietów opadających ku dolinom i miejscowościom położonym u ich podnóży. Dlatego na Turbacz można dojść z wielu stron: od Nowego Targu, Obidowej, Koninek, Łopusznej, Ochotnicy czy Rabki, a każda z tych tras pokazuje trochę inne oblicze regionu. Jedne prowadzą długo przez las, inne szybciej wychodzą na polany, jeszcze inne pozwalają połączyć kilka grzbietów w dłuższą wędrówkę. Gorce są dzięki temu pasmem rozległym i różnorodnym, ale jednocześnie spójnym — ich krajobraz układa się wokół grzbietów, dolin, potoków i polan, które od wieków były częścią życia mieszkańców.
Taki kształt Gorców wynika przede wszystkim z ich budowy geologicznej oraz procesów rzeźbotwórczych, które przez miliony lat je modelowały. Gorce należą do Karpat Zewnętrznych, czyli fliszowych, a ich budowa związana jest z płaszczowiną magurską. Tworzą je naprzemiennie ułożone warstwy piaskowców, zlepieńców i łupków, które powstały jako osady dawnego morza, a później zostały sfałdowane i wypiętrzone. Twardsze piaskowce budują grzbiety i partie szczytowe, natomiast mniej odporne łupki łatwiej poddawały się niszczeniu. Potoki wcinały się w nie, tworząc doliny Kamienicy, Łopusznej, Ochotnicy czy potoku Turbacz, a na stokach rozwijały się osuwiska, rumowiska i niewielkie jaskinie osuwiskowe. Do najbardziej znanych należą Kudłoński Baca, Białe Skały czy Zbójecka Jama w rejonie Jaworzyny Kamienickiej. To właśnie geologia w Gorcach odpowiada za długie podejścia, szerokie grzbiety, głębokie doliny i łagodną linię pasm.
Geologia kształtując krajobraz Gorców, wpłynęła również na jego przyrodę. Widać tu jak wyraźnie przenikają się lasy, polany, wilgotne doliny i miejsca, które mimo popularności regionu nadal zachowują dziki charakter.
Największą część Gorców zajmują lasy. W niższych partiach dominują zbiorowiska regla dolnego, przede wszystkim buczyny z udziałem jodły, świerka i jaworu. Wyżej pojawiają się lasy regla górnego, z dominacją świerka, szczególnie charakterystyczne dla najwyższych partii pasma.
Bardzo ważnym elementem gorczańskiej przyrody są polany reglowe. Kojarzone przede wszystkim z widokami na Tatry, Pieniny, Beskid Wyspowy czy Beskid Sądecki, to jednak ich znaczenie jest dużo większe. Powstały dzięki dawnemu pasterstwu, wypasowi i koszeniu, a tym samym są częścią krajobrazu kulturowego. Jednocześnie należą do najcenniejszych przyrodniczo miejsc w Gorcach. Na niewielkiej powierzchni polan skupia się duża część flory związanej z otwartymi siedliskami: trawy, zioła, rośliny kwiatowe, borówczyska i zbiorowiska łąkowe.
Gorczańskie lasy są ostoją większych zwierząt. Żyją tu jelenie, sarny, dziki, lisy, borsuki, a także duże drapieżniki: wilki i rysie. W starych drzewostanach można usłyszeć dzięcioły, nad polanami wypatrywać ptaków drapieżnych, a przy potokach i w wilgotnych zagłębieniach spotkać płazy, w tym symbol Gorczańskiego Parku Narodowego - salamandrę plamistą. Salamandrę najłatwiej spotkać po deszczu, na leśnych drogach i ścieżkach, dlatego wędrując po Gorcach warto patrzeć pod nogi nie tylko ze względu na kamienie czy błoto. Jej obecność przypomina, że gorczańska dzikość często nie jest spektakularna. Czasem ma postać żółto-czarnego płaza, który powoli przechodzi przez drogę.
Przyroda Gorców nie jest więc jednorodna. Tworzą ją lasy i polany, potoki i grzbiety, miejsca dzikie i te od wieków użytkowane przez człowieka. Właśnie dlatego tak dobrze widać tu, że ochrona przyrody nie polega wyłącznie na zachowaniu puszczy, ale także na mądrym utrzymaniu polan, dawnych siedlisk łąkowych i krajobrazu, który powstał na styku natury oraz pasterskiej pracy.
Historia Gorców nie skupia się wokół jednej miejscowości, czy zabytkach. Bardziej niż w murach widać ją w drogach wozackich, przysiółkach i samotnych szałasach na polanach. To właśnie krajobraz najlepiej pokazuje, jak gorczańska historia rodziła się najpierw w dolinach, potem na stokach, by w końcu wyjść wysoko na polany.
Dla dzisiejszego kształtu regionu duże znaczenie miało średniowieczne osadnictwo, które w Gorcach zaczęło rozwijać się w XIII wieku. Znaczna część Gorców i Podhala należała wówczas do dóbr królewskich, czyli ziem pozostających pod bezpośrednią władzą monarchy. Dla regionu oznaczało to stopniowe porządkowanie osadnictwa, lokowanie nowych wsi i włączanie górskich dolin w sieć dróg oraz zależności gospodarczych.
Jedną z ważnych tras był dawny szlak solny na Węgry, łączący Kraków z Kotliną Orawsko-Nowotarską. Nie był tylko drogą, którą przewożono towary. Takimi szlakami przemieszczali się ludzie, zwyczaje, informacje i sposoby gospodarowania, a doliny położone przy trasach handlowych stawały się naturalnymi miejscami rozwoju osad. Osadnictwo rozwijało się jednak nierównomiernie po różnych stronach pasma. Inaczej wyglądała historia północno-zachodniej części Gorców i Nowotarszczyzny, gdzie już w XIII wieku pojawiały się Rabka, Mieścisko, czyli dzisiejsza Mszana Dolna, oraz Porębka, dzisiejsza Poręba Wielka. Inaczej rozwijała się wschodnia część Gorców, związana z ziemią sądecką i działalnością starosądeckich klarysek, które lokowały m.in. Kluszkowce, Kamienicę i Tylmanową. Dzięki temu Gorce od początku nie były jednolitym obszarem, lecz pograniczem wpływów, własności i dróg.
W późniejszych wiekach duże znaczenie miały także większe majątki ziemskie i gospodarka leśna. Dobra kamienickie, klucz porębski, tartaki, papiernie, huty szkła czy kuźnice pokazują, że Gorce były nie tylko zapleczem pasterskim, ale również miejscem intensywnego korzystania z lasu, drewna, wody i surowców. W XIX wieku takie postacie jak Maksymilian Marszałkowicz, właściciel dóbr kamienickich, wpływały nie tylko na gospodarkę, ale także na rozwój kulturalny i społeczny regionu.
Z czasem ludzie zaczęli zagospodarowywać coraz wyżej położone stoki i grzbiety. Wypas owiec i bydła, koszenie oraz sezonowe użytkowanie górskich łąk doprowadziły do powstania wielu gorczańskich polan. Dziś często patrzymy na nie jak na punkty widokowe, ale ich początki były bardzo praktyczne. Służyły pracy: wypasowi, sianokosom, produkcji sera i letniemu gospodarowaniu.
XX wiek przyniósł kolejną zmianę w myśleniu o Gorcach. Część dawnych form gospodarowania zaczęła zanikać, część polan zarastała lasem, a jednocześnie coraz wyraźniej dostrzegano przyrodniczą wartość tego pasma. W 1927 roku, w dobrach hrabiego Ludwika Wodzickiego utworzono prywatny rezerwat im. Władysława Orkana, jeden z pierwszych prywatnych rezerwatów leśnych w polskich Karpatach. To ważny moment, bo pokazuje przejście od korzystania z gór przede wszystkim jako przestrzeni gospodarczej do myślenia o ich ochronie.
Gorce są regionem pogranicza nie tylko geograficznego, ale też kulturowego. Przez pasmo przebiegają granice kilku grup etnograficznych, dlatego trudno mówić o jednej, prostej „gorczańskiej” tradycji. Od południa, od Obidowej po Dębno i w dolinie Ochotnicy, mieszkali Podhalanie. Południowo-wschodnie stoki Lubania, aż po Tylmanową, związane są z Góralami Pienińskimi. W dolinie Kamienicy Gorczańskiej żyją Górale Kamieniccy, nazywani też Białymi Góralami, a północne stoki Gorców, od Lubomierza po Olszówkę i Rabę Niżną, zajmują Zagórzanie.
Każda z tych grup wnosiła do regionu własną gwarę, strój, budownictwo, muzykę, obrzędy i sposób gospodarowania. Dlatego kultura Gorców nie tworzy jednego zamkniętego wzoru, lecz mozaikę wpływów podhalańskich, zagórzańskich, sądeckich i pienińskich. Widać to w nazwach miejsc, układzie wsi, drewnianym budownictwie, kapliczkach, zwyczajach dorocznych i w pamięci o dawnym życiu na polanach.
Najmocniej z krajobrazem Gorców związane było pasterstwo. To ono przez wieki decydowało o wyglądzie wielu polan i hal. Wypas owiec, koszenie, budowa szałasów, sezonowe wyjścia na polany i powroty do wsi wyznaczały rytm życia mieszkańców. Polany nie były więc dodatkiem do górskiego pejzażu, ale częścią konkretnej gospodarki i kultury. Śladów tej tradycji w Gorcach jest dużo. Warto pamiętać o polanach takich jak Podskały, Gorc Troszacki, Stawieniec, Jaworzyna Kamienicka czy Hala Długa. Na Jaworzynie Kamienickiej przez ponad pół wieku wypasał owce Tomasz Chlipała, zwany Bulandą — jeden z najsłynniejszych gorczańskich baców, znachorów i postaci ludowych. Stojąca na polanie Bulandowa Kapliczka do dziś przypomina, że pasterska historia Gorców łączyła codzienną pracę, wierzenia, opowieści i lokalną pamięć.
Szczególne miejsce zajmuje Hala Długa pod Turbaczem, jedna z najbardziej rozpoznawalnych gorczańskich polan. Tworzą ją Wolnica, Wierchy Zarębskie i Hala Wzorowa. To właśnie tutaj bardzo dobrze widać, że pasterstwo w Gorcach nie jest wyłącznie wspomnieniem. Po okresie zaniku wypasu owce wróciły na Halę Długą dzięki staraniom Gorczańskiego Parku Narodowego. Kulturowy wypas pomaga utrzymać otwarty charakter polan, chroni ich bogactwo roślinne i jednocześnie podtrzymuje żywą tradycję regionu.
Na Hali Długiej działa bacówka, przy której można zobaczyć owce i spróbować tradycyjnych wyrobów z owczego mleka. To ważne, bo taka bacówka nie jest tylko turystyczną atrakcją. Jest elementem krajobrazu kulturowego, w którym spotykają się przyroda, praca człowieka, tradycja i współczesna ochrona czynna. W Gorcach dobrze widać, że ochrona polan nie polega na zostawieniu ich samych sobie. Czasem trzeba je kosić albo wypasać, żeby nie zniknęły pod lasem.
Do pasterskiego dziedzictwa Gorców nawiązuje także Szlak Kultury Wołoskiej w rejonie Ochotnicy. Przypomina on o wołoskich wpływach, które przez wieki współtworzyły kulturę pasterską Karpat: sposób wypasu, nazewnictwo, organizację pracy na polanach, szałasy i zwyczaje związane z życiem wysoko w górach. Dzięki takim miejscom łatwiej zobaczyć, że gorczańska tradycja nie jest oderwana od krajobrazu. Ona z niego wyrasta.
Dlatego o kulturze Gorców najlepiej opowiadać przez ludzi i miejsca: przez Podhalan, Zagórzan, Górali Kamienickich i Pienińskich; przez szałasy, bacówki, kapliczki, polany, owce i ślady dawnych dróg. To nie jest tylko folklor dodany do gór. To część ich tożsamości.
Kuchnia Gorców, podobnie jak kultura regionu, kształtowała się pod wpływem kilku grup etnograficznych i nie tworzy jednego, zamkniętego zestawu potraw. Jej podstawą były proste produkty dostępne w górskich gospodarstwach: ziemniaki, kapusta, kasze, mąka, mleko i jego przetwory. Najmocniej z gorczańskim krajobrazem związane są jednak smaki pasterskie, będące naturalną częścią wypasu owiec i sezonowego życia na polanach.
Dla mnie Gorce od kuchni to przede wszystkim wyroby mleczarskie kupowane w bacówce na Hali Długiej pod Turbaczem. Od drugiej połowy maja do końca września na Hali Długiej, Hali Turbacz i pobliskich polanach wypasane jest stado liczące około 200 owiec. Jest to obecnie najwyżej prowadzony wypas w polskich Karpatach. Owce wróciły tutaj po latach przerwy w ramach kulturowego wypasu, który pomaga zachować otwarty charakter polan, ich różnorodność przyrodniczą oraz pasterską tradycję regionu. Przy działającej na Hali Długiej bacówce można kupić sery wytwarzane z owczego mleka.
Z Gorcami bardzo mocno związany był ks. Józef Tischner — filozof, duszpasterz i jeden z tych ludzi, którzy potrafili mówić o sprawach najważniejszych językiem prostym, obrazowym i zakorzenionym w konkretnym miejscu. Dla Tischnera takim miejscem były właśnie Gorce, a szczególnie Łopuszna, Turbacz i polany położone między nimi.
Łopuszna była dla niego domem, do którego wracał. To tu odprawiał msze, spotykał się z ludźmi i pozostawał blisko świata, z którego wyrastała jego filozofia po góralsku. Nie była ona akademicką zabawą w regionalny język, ale sposobem opowiadania o wolności, godności, odpowiedzialności, dobru i drugim człowieku tak, żeby wielkie pojęcia nie traciły kontaktu z codziennym życiem.
W połowie lat 1970. na Polanie Sumolowej, położonej między Łopuszną a Turbaczem, powstała niewielka bacówka ks. Józefa Tischnera. Zbudowali ją miejscowi cieśle na gruncie udostępnionym przez jego szkolnego kolegę, Leona Smarducha. Tischner wracał tam w wolnych chwilach, odpoczywał, spotykał się z bliskimi i pracował.
Pod Turbaczem szczególnego znaczenia nabrały Msze Ludzi Gór, zainicjowane w 1981 roku przez ks. Tischnera i Związek Podhalan. Odprawiano je przy kaplicy na Polanie Rusnakowej, a ich najważniejszą częścią były kazania, w których Tischner mówił do ludzi gór ich językiem i o ich sprawach. To właśnie z tych spotkań wyrasta Słowo o ślebodzie — zbiór kazań spod Turbacza z lat 1981–1997.
Śleboda w ujęciu Tischnera nie była swawolą ani wolnością rozumianą jako „mogę wszystko”. Była mądra, związana z troską o ziemię, las, drugiego człowieka i samego siebie. Dlatego tak dobrze pasuje do Gorców — gór popularnych, wspólnych, odwiedzanych przez wielu, a jednocześnie wymagających uważności. Wędrując po nich, łatwo zrozumieć, że wolność w górach nie polega na braku zasad, ale na umiejętności bycia w krajobrazie, który nie należy wyłącznie do nas.
Tischner pisał: Co góry mogą dać człowiekowi? Myślę, że przede wszystkim mogą ofiarować mu wolność. W Gorcach to zdanie nie brzmi jak abstrakcyjna myśl filozofa. Ma bardzo konkretne tło: leśne drogi, polany, bacówki, kaplicę pod Turbaczem, ludzi idących na mszę, pasterzy, turystów i mieszkańców wsi. To wolność osadzona w miejscu, które ma swoją pamięć, swoje granice i swój porządek.
Pamięć o Tischnerze jest w Gorcach nadal obecna. Prowadzą tędy szlaki związane z jego osobą, w Łopusznej działa Tischnerówka, a Turbacz i okolice pozostają ważnym miejscem spotkań ludzi, dla których jego myślenie wciąż ma znaczenie. Dlatego pisząc o Gorcach, trudno oddzielić krajobraz od tischnerowskiego rozumienia ślebody. Te góry nie tylko dobrze tłumaczą jego słowa. One pozwalają je przejść.
Gorczańskie szlaki najczęściej kojarzą się z Turbaczem i trudno się temu dziwić. Najwyższy szczyt pasma, schronisko PTTK, Hala Długa i widoki na Tatry sprawiają, że to właśnie Turbacz dla wielu osób staje się pierwszym celem w Gorcach. Można dojść na niego z wielu stron: od Nowego Targu, Obidowej, Koninek, Łopusznej, Rabki czy Lubomierza. Każdy z tych wariantów pokazuje trochę inne oblicze regionu.
Gorce nie kończą się jednak na Turbaczu. To pasmo najlepiej poznaje się nie tylko przez zdobywanie jednego szczytu, ale przez dłuższe przejścia grzbietowe. Jednym z najważniejszych szlaków jest czerwony Główny Szlak Beskidzki, który prowadzi przez Gorce od strony Rabki i Starych Wierchów, dalej przez Turbacz, Halę Długą, Kiczorę i Zielenicę w stronę Przełęczy Knurowskiej. Ten odcinek dobrze pokazuje charakter pasma: schroniska, szerokie grzbiety, polany, fragmenty lasu i miejsca, w których krajobraz otwiera się na sąsiednie góry.
Bardzo ważną częścią gorczańskiego wędrowania są także szlaki prowadzące w stronę Lubania, Gorca, Kudłonia i Jaworzyny Kamienickiej. Lubań i Gorc, dzięki wieżom widokowym, stały się jednymi z najpopularniejszych celów we wschodniej części pasma. Z ich szczytów można zobaczyć Tatry, Pieniny, Beskid Sądecki, Beskid Wyspowy i dolinę Dunajca. Kudłoń i Jaworzyna Kamienicka mają z kolei bardziej parkowy, przyrodniczy charakter — prowadzą przez polany, lasy i miejsca, w których łatwo zrozumieć, dlaczego Gorce są tak mocno związane z ochroną przyrody.
Warto też pamiętać o dolinach. Dolina Kamienicy, dolina potoku Turbacz, dolina potoku Jaszcze czy okolice Łopusznej pozwalają zobaczyć Gorce od mniej szczytowej strony. To dobre kierunki na spokojniejsze wycieczki, szczególnie wtedy, gdy nie chcemy planować długiego przejścia grzbietowego. Część z nich prowadzi ścieżkami edukacyjnymi Gorczańskiego Parku Narodowego, które pokazują przyrodę, historię pasterstwa, potoki, polany i dawne formy gospodarowania.
Gorce są przy tym pasmem bardzo intensywnie użytkowanym. Po tych samych grzbietach i drogach poruszają się turyści piesi, rowerzyści, narciarze, skiturowcy, a miejscami także jeźdźcy konni. Na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego wyznaczono trasy dla różnych form turystyki, ale każda z nich ma swoje zasady. Wspólne odcinki wymagają uważności, bo Gorce nie są przestrzenią tylko dla jednej grupy użytkowników. To szczególnie ważne na popularnych trasach w rejonie Turbacza, Starych Wierchów, Obidowca, Gorca czy Lubania.
Właśnie dlatego planując wycieczkę w Gorce, warto patrzeć nie tylko na najkrótszą drogę na szczyt. Czasem lepszym wyborem będzie dłuższe przejście grzbietem, zejście przez mniej oczywistą polanę, ścieżka edukacyjna albo droga wozacka poza granicami parku narodowego. Takie warianty pozwalają ominąć najbardziej uczęszczane odcinki, lepiej rozłożyć siły i zobaczyć Gorce spokojniej — nie tylko jako cel, ale jako krajobraz, przez który naprawdę warto przejść.
Dla mnie właśnie to jest najciekawsze w gorczańskich szlakach. Można iść klasycznie na Turbacz, zatrzymać się w schronisku, zejść przez Halę Długą albo Stare Wierchy, ale można też zaplanować dłuższe przejście przez całe pasmo, poszukać bocznych grzbietów, połączyć szlaki z drogami gospodarczymi i wracać w te same miejsca o różnych porach roku. Gorce choć popularne, dają dużo możliwości wyboru. A im uważniej patrzy się na mapę, tym wyraźniej widać, że nie trzeba iść tam, gdzie idą wszyscy.
Gorce są jednym z tych beskidzkich pasm, po których można wędrować z psem, ale trzeba mieć świadomość ograniczeń. Duża część najpiękniejszych miejsc znajduje się bowiem na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego, gdzie obowiązuje zakaz wprowadzania psów, z wyjątkiem wyznaczonych odcinków. Dlatego planując wycieczki, warto dokładnie sprawdzić przebieg trasy. Ja najczęściej korzystam z portalu mapa-turystyczna.pl, który przy planowaniu wycieczki pozwala zweryfikować, czy wybrany odcinek jest dostępny dla psa.
Na szczęście Gorce dają sporo możliwości, w tym wędrówkę z psem gorczańskim odcinkiem Głównego Szlaku Beskidzkiego (szlak czerwony). Dodatkowo część popularnych tras na Turbacz prowadzi poza granicami GPN, dzięki czemu najwyższy szczyt Gorców można zdobyć w psim towarzystwie.
Na Turbacz wchodziliśmy z psem z różnych stron: z Obidowej przez Bukowinę Obidowską, Bukowinę Miejską, Polanę Rusnakową i Długie Młaki, z Przełęczy Knurowskiej przez Kiczorę i Halę Długą, a także z Kowańca w Nowym Targu, wybierając żółty szlak na podejście i zielony na zejście. Szczególne miejsce zajmuje dla mnie również jesienne przejście czerwonym szlakiem z Krościenka nad Dunajcem do Rabki-Zdroju. To prawie 50 km wędrówki przez Gorce, z Lubaniem, Przełęczą Knurowską, Kiczorą, Turbaczem, Starymi Wierchami i Maciejową po drodze. Trasę rozłożyliśmy na dwa dni, z noclegiem w Schronisku PTTK na Turbaczu, co pokazuje, że dłuższe przejście przez Gorce z psem jest możliwe, jeśli odpowiednio wcześniej sprawdzi się przebieg szlaku, zasady parku i warunki noclegu.
Gorce z psem to jednak nie tylko Turbacz. Dobrym przykładem jest Gorc, na który można wejść z psem zarówno od strony Szczawy, jak i Ochotnicy Górnej czy Dolnej. Zimą wybraliśmy pętlę z Zasadnego przez Gorc Kamienicki, wieżę widokową na Gorcu i Przełęcz Wierchmłynne. To trasa krótsza niż klasyczne przejścia grzbietowe, ale bardzo gorczańska: z polaną, lasem, widokami, bacówką, źródłem i historią wołoskiego osadnictwa w tle.
Ciekawym kierunkiem są również okolice Szczawy i Kiczory Kamienickiej, położone na pograniczu Gorców i Beskidu Wyspowego. Tam zamiast klasycznego szlaku można wybrać ścieżkę spacerową prowadzącą przez dolinę Głębieńca, przysiółki, polany i Las Szczawski. Takie trasy dobrze pokazują, że w Gorcach i na ich obrzeżach warto patrzeć nie tylko na znakowane szlaki turystyczne, ale także na ścieżki spacerowe, drogi wozackie i lokalne warianty, które często pozwalają zaplanować spokojniejszą wycieczkę z psem.
Dla mnie Gorce z psem są świetnym przykładem gór, które uczą dobrego planowania. Nie każdy wariant z mapy jest możliwy, ale dobrze dobrana trasa pozwala przejść piękne odcinki. Można zdobyć Turbacz, przejść kawał Głównego Szlaku Beskidzkiego, wejść na Gorc, poszukać mniej oczywistych polan i wracać w te same miejsca o różnych porach roku. Z psem też można tu odnaleźć swoją ślebodę, pod warunkiem, że idzie ona w parze z szacunkiem wobec przyrody, zasad parku i innych osób na szlaku.
W Gorcach można spać w schroniskach, bazach namiotowych, na wyznaczonych miejscach biwakowych, w ramach programu Zanocuj w lesie, a także w hotelach, pensjonatach, domkach i kwaterach prywatnych położonych u podnóża pasma.
Najbardziej górski charakter mają oczywiście schroniska. Najważniejsze z nich to Schronisko PTTK im. Władysława Orkana na Turbaczu, Schronisko PTTK na Starych Wierchach oraz Bacówka PTTK na Maciejowej. Schronisko na Turbaczu jest największe i najbardziej znane, Stare Wierchy mają bardziej kameralny charakter, a Maciejowa jest dobrym punktem zarówno na krótki wypad z Rabki, jak i początek dłuższej wędrówki.
Osobną kategorią są bazy namiotowe. Najbardziej znana jest Studencka Baza Namiotowa Lubań, położona na polanie Wierch Lubania, na wysokości około 1200 m n.p.m. To miejsce szczególnie lubiane przez osoby wędrujące przez wschodnią część Gorców i planujące nocleg bliżej szlaku, ale w prostych, terenowych warunkach. W sezonie działa również Studencka Baza Namiotowa Gorc na Halach Gorcowskich. Takie miejsca mają zupełnie inny charakter niż schroniska: są bardziej surowe, sezonowe i wymagają większej samodzielności, ale pozwalają zostać na noc bardzo blisko gorczańskich grzbietów i polan.
Na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego nie można biwakować dowolnie. Park udostępnia dwa miejsca biwakowe: Oberówkę w Porębie Wielkiej-Koninkach oraz Trusiówkę w Lubomierzu-Rzekach. To ważna informacja, bo Gorce kuszą polanami i otwartymi przestrzeniami, ale na obszarze parku nocleg pod namiotem możliwy jest wyłącznie w miejscach do tego wyznaczonych i zgodnie z regulaminem. Przed wyjazdem warto sprawdzić aktualne zasady, opłaty i dostępność infrastruktury.
Poza granicami parku można rozważyć program Zanocuj w lesie, prowadzony przez Lasy Państwowe. Nie dotyczy on terenów parków narodowych, dlatego w Gorcach trzeba szczególnie uważnie sprawdzać granice wyznaczonych obszarów. W zależności od planowanej trasy warto zajrzeć na mapy i informacje odpowiednich nadleśnictw, m.in. Nowy Targ, Krościenko czy Limanowa. To opcja dla osób, które mają doświadczenie w biwakowaniu bez infrastruktury, a także potrafią zadbać o wodę, bezpieczeństwo i przestrzeganie zasad przeciwpożarowych.
Dla tych, którzy wolą wygodniejszą bazę, dobrym wyborem będą miejscowości położone u podnóża Gorców. Od zachodu sprawdzi się Rabka-Zdrój, szczególnie przy trasach na Maciejową, Stare Wierchy i Turbacz. Od południa dobrą bazą są Nowy Targ, Kowaniec, Waksmund, Ostrowsko i Łopuszna, skąd można planować wejścia na Turbacz oraz wycieczki po południowych grzbietach pasma. Od północy warto rozważyć Porębę Wielką, Niedźwiedź, Koninki, Lubomierz i Kamienicę, a od wschodu Ochotnicę Dolną i Górną, szczególnie przy trasach na Lubań, Gorc i w stronę Przełęczy Knurowskiej.
W Gorcach nie ma jednego najlepszego miejsca na nocleg. Wszystko zależy od tego, czy chcemy być blisko szlaku, schroniska, parku narodowego czy miejsc dostępnych z psem. Przy dłuższych przejściach warto rezerwować noclegi wcześniej, szczególnie w sezonie i weekendy, bo popularność Gorców dotyczy nie tylko szlaków, ale też miejsc noclegowych.
Gorce, choć popularne, wciąż są pełne przestrzeni. Między szlakami na Turbacz, polanami, drogami wozackimi i śladami pasterskiego życia można odnaleźć swój własny rytm. To właśnie tu śleboda nie oznacza samotności, lecz mądrą wolność w krajobrazie, który wymaga uważności. W Gorcach nie zawsze trzeba iść tam, gdzie idą wszyscy, żeby poczuć ich charakter. Gorce są dla mnie jednym z tych pasm…

Z Zasadnego ruszamy na Gorc w zimowej scenerii. Im wyżej, tym więcej śniegu, a Gorc Kamienicki i wieża widokowa otwierają panoramy Tatr, Pienin i Beskidu Sądeckiego.

Jak pożegnać zimę na Turbaczu i przy okazji wyjść z jednym psem, a wrócić z trzema? Pętla z Obidowej przez Bukowinę Miejską, Turbacz i Obidowiec przynosi nie tylko śnieg i widoki, ale też niespodziewane towarzystwo.

Kiedy pogoda zmienia plany, wybieramy Turbacz od strony Przełęczy Knurowskiej. Trasa przez Kiczorę i Halę Długą pokazuje spokojniejsze, bardziej łagodne oblicze Gorców.