
Małe Pieniny z psem - zdążyć przed redykiem
Tuż przed redykiem Małe Pieniny są jeszcze ciche i niemal puste. Wędrówka przez Durbaszkę i Wysoki Wierch prowadzi przez rozległe hale i panoramy Tatr, w krajobrazie budzącym się do pasterskiego życia.

Pieniny choć niewielkie, są pełne kontrastów: skalnych turni,
rozległych hal, turystycznych ikon i mniej oczywistych szlaków.
To góry, które warto poznawać uważnie.
Pieniny choć niewielkie, zachwycają ogromną różnorodnością. To góry kontrastów: pionowych skał i rozległych hal, turystycznych ikon i pasterskiego życia. Pieniny to pasmo górskie, które warto poznawać uważnie - nie tylko przez Trzy Korony i Pieniński Przełom Dunajca, ale także przez Małe Pieniny i słowackie szlaki.
Pieniny leżą w Karpatach, na pograniczu Polski i Słowacji, pomiędzy Tatrami, Gorcami, Beskidem Sądeckim i Magurą Spiską. To niewielkie pasmo ma zaledwie około 35 km długości i kilka kilometrów szerokości, ale mieści się tu zaskakująco dużo: strome wapienne skały opadające ku Dunajcowi, rozległe hale Małych Pienin, popularne punkty widokowe, uzdrowiskowe miejscowości, zamki, ślady dawnych społeczności i żywe tradycje, które do dziś współtworzą krajobraz regionu.
Pieniny dzielą się na trzy części: Pieniny Spiskie, Pieniny Właściwe i Małe Pieniny, a każda z nich ma swój charakter. Pieniny Spiskie, nazywane przez miejscową ludność Hombarkami, położone na prawym brzegu Dunajca, przyciągają historią zapisaną w zamkach i drewnianych kościołach. Pieniny Właściwe kojarzą się przede wszystkim z Trzema Koronami, Sokolicą i Przełomem Dunajca. Małe Pieniny zapraszają halami, długimi grzbietami, widokami na Tatry i przestrzenią, w której wciąż mocno jest obecna tradycja pasterska.
Naturalną osią Pienin jest Dunajec, który porządkuje tutejszy krajobraz, oddziela i łączy, wyznacza granicę i od lat przyciąga tych, którzy chcą zobaczyć Pieniny od strony wody. Jednak ten region nie kończy się na najbardziej znanych obrazach: Trzech Koronach, Sokolicy z reliktową sosną czy spływie flisackim. Im częściej bywam w Pieninach, tym wyraźniej widzę, że ich siła tkwi także w mniej oczywistych miejscach — w halach nad Jaworkami, pienińskich łąkach, dawnych wsiach Rusi Szlachtowskiej i widokach, które pojawiają się na mniej uczęszczanych szlakach.
Dla mnie Pieniny są właśnie górami kontrastów. Popularne i kameralne jednocześnie. Skaliste i łagodne. Pełne miejsc, które zna prawie każdy, ale też takich, do których trzeba dojść trochę inaczej, spokojniej, czasem naokoło. Wędrówka z psem jeszcze mocniej to pokazuje, bo w Pieninach nie wystarczy wybrać najładniejszy szlak z mapy. Trzeba znać ograniczenia, szukać legalnych wariantów i dobrze planować trasę. Dzięki temu można jednak zobaczyć region z innej perspektywy — nie tylko przez jego największe ikony, ale też przez przestrzeń, przyrodę i własny rytm wędrowania.
Pieniński krajobraz nie byłby tak wyjątkowy, gdyby nie wapienne skały, które go budują. To właśnie one nadają ostrość i wyrazistość, które wyróżniają Pieniny. Trzy Korony, Sokolica, Wysoka, Wąwóz Homole czy Rezerwat Białej Wody są nie tylko efektownym tłem dla wędrówek, ale przede wszystkim zapisem bardzo długiej historii geologicznej, która zaczęła się miliony lat temu, gdy na dnie dawnego morza osadzały się wapienne utwory.
Pieniny są częścią pienińskiego pasa skałkowego - wąskiej i skomplikowanej struktury geologicznej ciągnącej się łukiem Karpat na długości ok. 600 km. To właśnie z nim związane są najbardziej charakterystyczne pienińskie formy: turnie, urwiska, skałki, wąwozy i przełomy. Wapienne skały, które spotykamy na szlakach były wielokrotnie fałdowane, przesuwane, ściskane i wypiętrzane. Dlatego pieniński krajobraz wydaje się tak „poszarpany” i zmienny: obok stromych ścian pojawiają się wąskie doliny, skalne bramy, odsłonięte urwiska i łagodne grzbiety z cudownymi widokami.
Choć to głównie wapienie budują Pieniny, geologia regionu jest bardziej różnorodna. W okolicach Szczawnicy, Szlachtowej i Czorsztyna pojawiają się również skały pochodzenia wulkanicznego, między innymi andezyty związane z Bryjarką, Jarmutą i górą Wdżar. Ciekawostką jest także bazaltowa skałka w Białej Wodzie.
Jednym z najważniejszych miejsc, w którym widać geologiczną historię jest przełom Dunajca. Dawno temu Dunajec płynął spokojnie po powierzchni położonej znacznie wyżej, niż dzisiejsze dno doliny. Kiedy góry powoli się wypiętrzały, rzeka nie omijała wapiennych skał lecz wcinała się w nie coraz głębiej tworząc kręty, ciasny i niezwykle malowniczy przełom, który stał się ikoną dzisiejszych Pienin.
O niezwykle interesującej i fascynującej budowie geologicznej Pienin pisały największe autorytety, a region ten jest mekką dla studentów geologii i miejscem obowiązkowych praktyk terenowych. Dla turystów geologia jest widoczna na każdym kroku: w ostrym zarysie Trzech Koron, w urwisku Sokolicy, w skalnych ścianach Wąwozu Homole, w białych skałach nad Jaworkami i w zakolach Dunajca. W Pieninach geologia “nie ukrywa się” pod lasem, ani nie jest tylko budulcem gór. Ona wychodzi na pierwszy plan i sprawia, że te małe góry nabierają wyrazistego i dynamicznego charakteru.
Choć Pieniny najczęściej kojarzą się z Przełomem Dunajca, Trzema Koronami i Sokolicą, to ich przyroda nie kończy się na wapiennych skałach. Bardzo ważną częścią pienińskiego krajobrazu są łąki, hale i otwarte przestrzenie, które bardzo mocno podkreślają charakter Małych Pienin. Właśnie na grzbietach prowadzących w stronę Durbaszki, czy Wysokiego Wierchu, Pieniny tu stają się bardziej przestrzenne, pełne światła i wspaniałych widoków na Tatry, Magurę Spiską i Beskid Sądecki.
Pienińskie łąki należą do najcenniejszych przyrodniczo elementów regionu. Ich bogactwo wynika z połączenia wielu czynników: wapiennego podłoża, nachylenia stoków, nasłonecznienia, wilgotności, wysokości nad poziomem morza i wielowiekowej obecności człowieka. Przez lata bowiem pola uprawne położone wyżej stopniowo przekształcano w łąki, a sposób ich użytkowania: bez intensywnego nawożenia i z jednym koszeniem w sezonie sprzyjał powstaniu wyjątkowo bogatych zbiorowisk roślinnych. Pienińska łąka jest mozaiką traw, ziół, kwiatów, owadów i drobnych siedlisk, zmieniającą się przez cały sezon.
O skali tego bogactwa najlepiej świadczy liczba gatunków rosnących na bardzo małej powierzchni. Jak podaje Pieniński Park Narodowy na 1 m2 pienińskiej łąki można stwierdzić nawet 30–40 gatunków roślin, a na 100 m2 ich liczba dochodzi do około 70 gatunków roślin kwiatowych. Wśród pienińskich roślin szczególne miejsce zajmują gatunki endemiczne, czyli takie, które naturalnie występują tylko na niewielkim, określonym obszarze. Do najważniejszych należą pszonak pieniński i mniszek pieniński. Botaniczną osobliwością regionu jest również chryzantema Zawadzkiego, dawniej nazywana złocieniem Zawadzkiego, oraz jałowiec sawina, rosnący na trudno dostępnych, skalnych zboczach. Na łąkach i murawach można spotkać także wiele charakterystycznych roślin kwiatowych. Rosną tu m.in. storczyki, mieczyk dachówkowaty, chaber driakiewnik, macierzanka zwyczajna, jaskier wielokwiatowy, komonica zwyczajna, dzwonki, babka średnia i wiele innych.
Wędrując pienińskimi łąkami łatwo zauważyć, że tutejsza przyroda ma wiele warstw. Są tu rośliny, które przyciągają kolorami i zapachami, zioła ukryte w trawie, ptaki przelatujące nad głowami i owady, których obecność najłatwiej zauważyć wtedy, gdy na chwilę się zatrzymamy. Bogactwo i różnorodność przyrody Pienin widać nie tylko w zachwycających panoramach, ale też pod nogami - na jednym metrze kwadratowym łąki.
Łąki i hale Pienin są nie tylko częścią przyrody, ale także elementem krajobrazu kulturowego, który powstawał przez wieki poprzez ich użytkowanie przez mieszkańców. Dzięki temu pienińska przyroda i tradycja łączą się ze sobą, nie będąc jedynie folklorystycznym dodatkiem, ale ważnym świadectwem gospodarowania i życia w górach. To właśnie pasterstwo wyznaczało przez długi czas rytm życia w tutejszych wsiach. Wypas owiec, wyrób serów, bacówki związane były z codziennością mieszkańców Pienin, a najbardziej rozpoznawalnym znakiem tej tradycji jest redyk, czyli uroczyste wyjście owiec na wypas i ich jesienny powrót z hal.
Właśnie dlatego hale Małych Pienin mają dla mnie tak szczególny charakter. Oglądane przed redykiem — puste, ciche, szerokie, dopiero czekające na owce i pasterski rytm sezonu — pokazują ten krajobraz w wyjątkowym momencie. Jeszcze spokojny, jeszcze niewypełniony dźwiękiem dzwonków, ale już gotowy na życie, które od pokoleń wpisuje się w tutejszy region. To jeden z tych obrazów Pienin, które pozostaje w pamięci równie mocno jak widok z Trzech Koron czy Sokolicy.
Pieniny są również regionem pogranicza. Przez wieki spotykały się tu wpływy polskie, słowackie, spiskie, podhalańskie i rusińsko-łemkowskie. Widać to w lokalnej kulturze, gwarze, stroju, muzyce, budownictwie, obrzędach i dawnych zajęciach mieszkańców.
Z centralną częścią Pienin najmocniej związani są górale pienińscy, określani także jako górale szczawniccy. Zamieszkiwali oni przede wszystkim okolice Szczawnicy, Krościenka nad Dunajcem, Sromowiec, Tylki, Hałuszowej i Grywałdu. Ich kultura kształtowała się pomiędzy Pieninami, Gorcami, Beskidem Sądeckim i Spiszem, dlatego widoczne są w niej wpływy sąsiednich regionów. Odrębność tej grupy wyraża się w stroju, gwarze, muzyce, zwyczajach, gospodarowaniu oraz profesjach związanych z Dunajcem.
Bardzo ważną tradycją Pienin jest flisactwo. Dunajec przez wieki był drogą, granicą i źródłem utrzymania, a flisacy byli ludźmi, którzy znali rzekę, jej nurt, zakola, skały i zmienne warunki. Początkowo spławiano Dunajcem drewno i towary, z czasem flisactwo stało się także formą obsługi ruchu turystycznego. Dzisiejszy spływ przełomem Dunajca jest jedną z największych atrakcji Pienin, ale jego znaczenie nie ogranicza się do turystyki. To żywa tradycja związana z konkretną grupą ludzi, przekazywaniem umiejętności, lokalnych nazw, legend i wiedzy o rzece.
Osobnym i bardzo ważnym elementem pienińskiego pogranicza jest Ruś Szlachtowska. Do połowy XX wieku Jaworki wraz ze Szlachtową, Białą Wodą i Czarną Wodą tworzyły łemkowską wyspę etnograficzną, nazwaną przez prof. Romana Reinfussa Rusią Szlachtowską. Był to niewielki, ale wyraźnie odrębny kulturowo obszar na pograniczu Pienin i Beskidu Sądeckiego, zamieszkiwany przez ludność łemkowską. Jej mieszkańcy mieli własną kulturę, religię, gwarę, zwyczaje i sposób gospodarowania, a ich obecność przez pokolenia współtworzyła krajobraz okolic Jaworek.
Po II wojnie światowej, w wyniku przymusowych wysiedleń Łemków, dawne wsie Rusi Szlachtowskiej opustoszały, a krajobraz tego fragmentu Pienin zmienił się bezpowrotnie. Dziś o dawnych mieszkańcach przypominają cerkwie przekształcone w kościoły, cmentarze, kapliczki, nazwy miejsc, układ dolin i puste przestrzenie, przez które prowadzą szlaki. Wędrując przez Jaworki, Białą Wodę czy Czarną Wodę, warto pamiętać, że nie są to wyłącznie malownicze miejsca. To przestrzeń, w której przyroda splata się z pamięcią o dawnych mieszkańcach, pasterstwie, pograniczu i przerwanej ciągłości lokalnego życia.
To wszystko pokazuje, że Pieniny są regionem o bardzo bogatej tożsamości kulturowej. Ich krajobraz nie jest wyłącznie dziełem przyrody. W dużej mierze ukształtowały go praca, migracje, tradycje, granice, wysiedlenia i codzienne życie ludzi, którzy przez pokolenia mieszkali między skałą, wodą i halami.
Jak pisałam, Dunajec jest główną osią Pienin — krajobrazową, kulturową i turystyczną, a najbardziej rozpoznawalnym fragmentem jest Pieniński Przełom Dunajca. Dziś kojarzy się przede wszystkim ze spływem flisackim, ale jego znaczenie wykracza poza samą atrakcję turystyczną. Spływ Przełomem Dunajca łączy kilka warstw regionu naraz: geologię, krajobraz, tradycję flisacką, pogranicze polsko-słowackie i historię turystyki w Pieninach. W 2023 roku Tradycje flisackie na Dunajcu w Pieninach zostały wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, co podkreśla, że mamy do czynienia z żywym dziedzictwem regionu, a nie tylko sezonową atrakcją.
Ważnymi miejscowościami regionu są Sromowce, Krościenko nad Dunajcem i Szczawnica. Sromowce są mocno związane ze spływem Dunajcem i położeniem u stóp Pienin Właściwych. Krościenko, leżące przy ujściu Krośnicy do Dunajca, od dawna pełniło funkcję lokalnego ośrodka osadniczego i komunikacyjnego, a dziś jest jedną z głównych baz wypadowych na pienińskie szlaki. Szczawnica ma z kolei wyraźny charakter uzdrowiskowy. Jej nazwa wiąże się z kwaśnymi wodami mineralnymi, zwanymi szczawami, a rozwój zdrojowiska szczególnie mocno przyspieszył w XIX wieku, za czasów Józefa Stefana Szalaya. To on nadał Szczawnicy układ i charakter, który do dziś odróżnia ją od typowo górskich miejscowości.
Osobne miejsce w historii Pienin zajmują zamki w Niedzicy i Czorsztynie. Zamek w Niedzicy, znany także jako Zamek Dunajec, położony jest w Pieninach Spiskich, nad Jeziorem Czorsztyńskim. Przez stulecia pełnił funkcje obronne, administracyjne i mieszkalne, a jego położenie przypomina o dawnym pograniczu polsko-węgierskim. Po przeciwnej stronie wody znajdują się ruiny zamku w Czorsztynie. Od XV wieku Czorsztyn był siedzibą starostwa czorsztyńskiego, a zamek miał znaczenie obronne, administracyjne i reprezentacyjne. Dziś oba zamki tworzą jeden z najbardziej rozpoznawalnych krajobrazów Pienin Spiskich.
Współczesnym elementem tego krajobrazu jest Jezioro Czorsztyńskie, powstałe po wybudowaniu zapory w Niedzicy. Zmieniło ono wygląd tej części Pienin, ale też wprowadziło nową funkcję turystyczną i rekreacyjną. Dziś zamki w Niedzicy i Czorsztynie ogląda się już nie nad dawną doliną Dunajca, lecz nad taflą jeziora, która stała się jednym z charakterystycznych punktów regionu.
Po słowackiej stronie ważnym miejscem historycznym jest Czerwony Klasztor. Położony nad Dunajcem, naprzeciw pienińskich ścian, przez wieki był ośrodkiem religijnym i kulturowym. Jego historia sięga pierwszej połowy XIV wieku i wiąże się najpierw z kartuzami, a później z kamedułami. Dziś Czerwony Klasztor jest jednym z najważniejszych zabytków słowackich Pienin i naturalnym punktem na trasie wzdłuż przełomu Dunajca.
Tak więc historia Pienin nie jest zamknięta wyłącznie w zabytkach. Tworzą ją: Dunajec, granica, dawne szlaki komunikacyjne, flisactwo, uzdrowiskowy rozwój Szczawnicy, zamki po obu stronach Jeziora Czorsztyńskiego i miejsca takie jak Czerwony Klasztor. To właśnie one pokazują, że Pieniny były i nadal są regionem, w którym przyroda, turystyka, historia i codzienne życie mieszkańców mocno się ze sobą łączą.
Kuchnia Pienin, podobnie jak kultura regionu, kształtowała się na pograniczu i czerpała z tradycji górali pienińskich, Spiszaków, Łemków oraz sąsiedniego Podhala. Opierała się przede wszystkim na prostych składnikach dostępnych w gospodarstwach: ziemniakach, kapuście, mące, kaszach, mleku i jego przetworach. Wśród dawnych potraw wymienia się między innymi cyr przygotowywany z mąki owsianej, gałuski, kołoc czy kulasę z razowej mąki podawaną ze skwarkami. Dziś, wracając z pienińskich szlaków, znacznie łatwiej znaleźć w karczmach sycące dania góralskie, placki ziemniaczane, potrawy z pstrąga oraz sery związane z pasterską tradycją regionu.
Moje pienińskie smaki mają swoje konkretne miejsca. W Krościenku nad Dunajcem chętnie zatrzymuję się na placki po hajducku lub na tradycyjne lody U Marysi, które stały się dla mnie niemal obowiązkowym punktem każdej wizyty w miasteczku. W Szczawnicy wybieram pstrąga, natomiast na halach nad Jaworkami kupuję oryginalne wyroby z owczego mleka, w tym certyfikowany oscypek, pochodzące z bacówek należących do Małopolskiego Szlaku Oscypkowego. Jest to kulinarny szlak tematyczny łączący miejsca, w których nadal prowadzi się sezonowy wypas owiec i wyrabia sery według tradycyjnych metod. W Pieninach i Małych Pieninach znajdują się na nim bacówka Wojciecha Gromady w Jaworkach oraz bacówka Wojciecha Komperdy w Czorsztynie.
Pieniny należą do tych regionów, które mają bardzo wyraźne ikony turystyczne. Największym zainteresowaniem cieszą się przede wszystkim szlaki na Trzy Korony i Sokolicę. To klasyka Pienin Właściwych i jedne z tych tras, które bardzo często pojawiają się jako pierwszy wybór przy planowaniu wycieczki w ten region. Trzy Korony przyciągają charakterystyczną sylwetką i platformą widokową na Okrąglicy, a Sokolica — widokiem na przełom Dunajca i słynną sosną, która mimo uszkodzenia nadal pozostaje jednym z symboli Pienin. Osobne miejsce zajmuje Droga Pienińska ze Szczawnicy do Czerwonego Klasztoru. To jedna z najpiękniejszych tras spacerowych w regionie, prowadząca wzdłuż Dunajca, między skalnymi ścianami przełomu. Dla wielu osób to jedna z najbardziej dostępnych i jednocześnie najbardziej charakterystycznych tras pienińskich. Jest również częścią szlaku rowerowego VeloDunajec, prowadzącego z Zakopanego do Wietrzychowic.
Bardzo popularnym celem jest również Wąwóz Homole, jeden z najbardziej znanych zakątków Małych Pienin. Krótka, efektowna trasa między wapiennymi ścianami przyciąga osoby, które chcą zobaczyć pieniński krajobraz bez planowania długiej górskiej wędrówki. Często łączy się ją z wyjściem w stronę Wysokiej, najwyższego szczytu Pienin. Wysoka ma już bardziej górski charakter — wymaga dłuższego podejścia, ale odwdzięcza się widokami na Małe Pieniny, Beskid Sądecki, Tatry i okoliczne pasma.
Do pienińskich ikon warto zaliczyć także Wąwóz Białej Wody i okolice Jaworek. To miejsce łączy walory przyrodnicze, skalny krajobraz i historię dawnej Rusi Szlachtowskiej. W przeciwieństwie do najbardziej zatłoczonych punktów Pienin Właściwych, Biała Woda pozwala zobaczyć bardziej przestrzenny, spokojniejszy fragment regionu, choć również należy do miejsc dobrze znanych i chętnie odwiedzanych.
Pieniny mają jednak znacznie więcej do zaoferowania niż tylko najbardziej rozpoznawalne miejsca. W Małych Pieninach warto wybrać się na Wysoki Wierch, Durbaszkę i długie przejścia grzbietowe w okolicach Jaworek. To trasy może mniej spektakularne, ale niezwykle widokowe. Szczególnie Wysoki Wierch daje poczucie szerokiego krajobrazu — z panoramą Tatr, Beskidu Sądeckiego, Pienin.
Wędrując pienińskimi szlakami okazuje się, że ich siła nie tkwi w liczbie kilometrów ani wysokości szczytów. Ważniejsze jest zagęszczenie krajobrazów, widoków i miejsc, które mają własną historię. Jednego dnia można przejść przez skalny wąwóz, stanąć na widokowym grzbiecie, zejść do dawnej łemkowskiej doliny, zobaczyć Dunajec i wrócić przez hale, które w sezonie pasterskim zmieniają swój rytm. Bo w końcu te małe góry są pełne kontrastów.
Wybierając się na wędrówkę z psem w Pieniny nie wystarczy wybrać najładniejszą trasę z mapy, gdyż znaczna część miejsc jest niedostępna dla czworonogów. Regulamin Pienińskiego Parku Narodowego zabrania zarówno wprowadzania, jak i wnoszenia psów na jego teren, z jednym malutkim wyjątkiem - spływu Przełomem Dunajca. Zakaz poruszania się z psami obowiązuje również w rezerwatach przyrody, m.in. Wąwóz Homole, Białą Wodę i Wysokie Skałki. Oznacza to, że z psem nie wejdziemy na wiele pienińskich ikon.
Nie znaczy to jednak, że musimy Pieniny z psem omijać. Wręcz przeciwnie — trzeba je tylko poznać inaczej. Dla mnie właśnie wędrówki z Hugo stały się powodem, żeby szukać wariantów mniej oczywistych, uważniej czytać mapę i wychodzić poza schemat „najpopularniejszych atrakcji”. Zamiast traktować ograniczenia jak koniec planu, zaczęłam traktować je jako punkt wyjścia dla innych tras.
Bardzo dobrym kierunkiem na wędrówki z psem są Małe Pieniny. Poza wspomnianymi rezerwatami dają one dużo więcej możliwości planowania tras niż Pieniny Właściwe objęte ochroną parku narodowego. Najlepszym przykładem są okolice Jaworek. Chcąc dojść w stronę Polany pod Wysoką, nie mogliśmy pójść z Hugo przez Wąwóz Homole, dlatego wybraliśmy wariant prowadzący wzdłuż granicy rezerwatu. Podobnie przy Wysokich Skałkach — gdy dotarliśmy do granicy rezerwatu, zawróciliśmy i poszukaliśmy innej drogi. Straciliśmy możliwość wejścia na sam szczyt Wysokiej, ale zyskaliśmy coś innego: przejście przez rozległe pastwiska Polany pod Wysoką, widok na Przełęcz Rozdziela, fragment granicznego szlaku i wejście na Bereśnik, z którego mogliśmy spojrzeć na Smolegową Skałę.
Osobną możliwością jest wędrówka z psem po słowackiej stronie Pienin. PIENAP, czyli słowacki Pieniński Park Narodowy, jest dla psiarzy dużo bardziej dostępny niż polski PPN, pod warunkiem że pies prowadzony jest na smyczy, posiada mikroczip oraz paszport z aktualnym szczepieniem przeciwko wściekliźnie. Dzięki temu można zaplanować dłuższe, widokowe i “legalne” wycieczki.
Szczególnie ciekawą trasą jest Droga Pienińska ze Szczawnicy do Czerwonego Klasztoru, którą idąc z psem trzeba dobrze zaplanować, bo polski odcinek przy granicy PPN wymaga obejścia. W naszym przypadku oznaczało to wydłużenie jednego kilometra do ponad trzech, ale właśnie dzięki temu zobaczyliśmy Pieniny z jeszcze innej perspektywy. To chyba najlepszy przykład na to, że w Pieninach z psem plan bywa mniej prosty, ale nie musi być mniej ciekawy.
Przy planowaniu pienińskich wycieczek z psem nie można myśleć tylko o zakazach, ale też o wariantach. Pieniny z psem wymagają od nas więcej przygotowania, ale właśnie dlatego potrafią zaskoczyć, choćby nie prowadząc najkrótszą drogą. Czasem trzeba ominąć rezerwat, zawrócić przed znakiem, zejść ze szlaku, poszukać obejścia albo wybrać słowacką stronę. Dobrze zaplanowane pokazują jednak region w całej okazałości: z Dunajcem, widokami, halami, tradycją i miejscami, których nie odkryjemy bazując jedynie na liście najpopularniejszych atrakcji, tylko przez uważne i odpowiedzialne wędrowanie z psem.
Baza noclegowa Pienin jest bardzo dobrze rozwinięta i skupia się przede wszystkim w miejscowościach położonych w dolinach, przy Dunajcu oraz u podnóża najpopularniejszych części regionu. Największy wybór noclegów znajduje się w Szczawnicy, Krościenku nad Dunajcem, Sromowcach, Czorsztynie i Niedzicy. Są tam hotele, pensjonaty, apartamenty, pokoje gościnne, domki i obiekty agroturystyczne. Szczawnica, dzięki uzdrowiskowemu charakterowi sprawdzi się jako baza dla osób, które chcą łączyć górskie wycieczki ze spacerami, restauracjami i wygodną infrastrukturą. Krościenko i Sromowce są dobrym punktem wypadowym w Pieniny Właściwe, natomiast Czorsztyn i Niedzica pozwalają połączyć pobyt w górach z wypoczynkiem nad Jeziorem Czorsztyńskim latem i dobrą bazą narciarską zimą.
Dla tych, którzy cenią spokojniejszy charakter pobytu dobrym wyborem są Jaworki oraz Szlachtowa. To mniejsze miejscowości, ale świetnie położone względem szlaków prowadzących w stronę Durbaszki, Wysokiego Wierchu, Przełęczy Rozdziela i hal nad Jaworkami. W tej części regionu znajdują się przede wszystkim pensjonaty, domki, apartamenty i gospodarstwa agroturystyczne. W Pieninach działają również obiekty i schroniska turystyczne położone blisko szlaków, m.in. Schronisko PTTK Orlica w Szczawnicy, Schronisko PTTK Trzy Korony w Sromowcach Niżnych oraz Górski Ośrodek Szkolno-Wypoczynkowy pod Durbaszką w Małych Pieninach.
Jeszcze inną możliwością nocowania w Pieninach jest program Zanocuj w lesie, prowadzony przez Lasy Państwowe. Na terenie Nadleśnictwa Krościenko wyznaczono obszary, na których można legalnie nocować w lesie zgodnie z regulaminem programu.
Pieniny choć niewielkie, zachwycają ogromną różnorodnością. To góry kontrastów: pionowych skał i rozległych hal, turystycznych ikon i pasterskiego życia. Pieniny to pasmo górskie, które warto poznawać uważnie - nie tylko przez Trzy Korony i Pieniński Przełom Dunajca, ale także przez Małe Pieniny i słowackie szlaki. Pieniny leżą w Karpatach, na pograniczu Polski i Słowacji, pomiędzy Tatrami…

Tuż przed redykiem Małe Pieniny są jeszcze ciche i niemal puste. Wędrówka przez Durbaszkę i Wysoki Wierch prowadzi przez rozległe hale i panoramy Tatr, w krajobrazie budzącym się do pasterskiego życia.

Trzy Korony, Przełom Dunajca i Wąwóz Homole są poza zasięgiem psich łap, ale na nich Pieniny się nie kończą. Z Jaworek ruszamy przez hale pod Wysoką, a część trasy wytyczamy po swojemu – poza szlakiem.

Słowackie Pieniny pokazują, że park narodowy i wędrówka z psem mogą iść w parze. Długa trasa łączy Przełom Dunajca, Czerwony Klasztor i Wysoki Wierch, a pienińskie ikony nie są jej jedyną atrakcją.